«Θεωρούσαν ότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα»

Καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Λονγκ Μπιτς στην Καλιφόρνια, ο Χιου Γουίλφορντ, έκανε εκτεταμένες έρευνες σε κρατικά και ιδιωτικά αρχεία αλλά μίλησε και με πολλούς εμπλεκόμενους, για να γράψει το βιβλίο του όπου εκτός των άλλων αναλύει γιατί η σχέση της CΙΑ με τα πρόσωπα και τις οργανώσεις που χρησιμοποίησε στην προπαγάνδα της, ήταν πολύ πιο σύνθετες απ΄ ό,τι πιστεύαμε.

Το σύμπαν των μυστικών υπηρεσιών ασκεί έντονη γοητεία. Ελλοχεύει ο κίνδυνος της υπερεκτίμησης του ρόλου μυστικών υπηρεσιών στη διαμόρφωση του μεταπολεμικού κόσμου;

Ο κίνδυνος αυτός είναι υπαρκτός. Μέσα στα χρόνια, από την ίδρυσή της το 1947, η CΙΑ έχει τη φήμη μιας πανίσχυρης οργάνωσης. Σε έναν βαθμό, η CΙΑ δημιούργησε τον μύθο αυτόν για τον εαυτό της, στην προσπάθειά της να ενισχύσει τη θέση της στα πρώτα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου. Ετσι, υπερέβαλλε για τον ρόλο της σε γεγονότα όπως τα πραξικοπήματα στο Ιράν και τη Γουατεμάλα στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ενώ υποβάθμιζε τις αποτυχίες της- που δεν ήταν λίγες! Παράλληλα πρόεδροι των ΗΠΑ, όπως ο Αϊζενχάουερ, πίστευαν στην αξία των «κρυφών δράσεων», καθώς ήταν φτηνές και η κυβέρνηση μπορούσε να αρνείται κάθε ανάμειξη. Παρ΄ όλα αυτά, ο μύθος της πανίσχυρης CΙΑ δεν στερείται βάσης, εφ΄ όσον της παραχωρήθηκε η άδεια να διεξάγει μυστικές επιχειρήσεις, ιδίως σε περιοχές όπως η Μέση Ανατολή, όπου οι πράκτορές της είχαν περισσότερη εξουσία από τους επίσημους εκπροσώπους της αμερικανικής πολιτικής.

Σε τι βαθμό αναπτύχθηκε η συνεργασία της CΙΑ με διάφορες οργανώσεις και προσωπικότητες της δημόσιας ζωής;

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 η CΙΑ διέθεσε πολλά εκατομμύρια δολάρια, χρηματοδοτώντας διάφορες φαινομενικά ανεξάρτητες οργανώσεις πολιτών στις Ηνωμένες Πολιτείες και διεθνώς. Ο στόχος ήταν να κερδηθεί «η μάχη για τις ψυχές και τα μυαλά» των ανθρώπων, αντιμετωπίζοντας έτσι την κομμουνιστική επιρροή. Η CΙΑ ανέπτυξε σχέσεις με συνδικαλιστές, διανοουμένους και φοιτητές, έχοντας ως αρχικό στόχο να ισχυροποιηθεί η ευρωπαϊκή «μη κομμουνιστική Αριστερά», την οποία η Ουάσιγκτον θεωρούσε την καλύτερη άμυνα έναντι της κομμουνιστικής απειλής στην Ευρώπη. Στην εξέλιξη της δεκαετίας του 1950, η CΙΑ έστρεψε το ενδιαφέρον της στον αναπτυσσόμενο κόσμο, στη Λατινική Αμερική, την Αφρική, τη Νοτιοανατολική Ασία- σε κάθε περιοχή όπου διεξαγόταν ο Ψυχρός Πόλεμος. Η CΙΑ αναγκάστηκε να εγκαταλείψει αυτές τις πρακτικές το 1967, υπό το βάρος δημοσιογραφικών αποκαλύψεων και της δυσαρέσκειας της αμερικανικής κοινής γνώμης.

Επιμένετε ότι οι οργανώσεις που χρηματοδοτούσε η CΙΑ δεν ήταν απλώς μαριονέτες στα χέρια των μυστικών υπηρεσιών. Γιατί;

Αυτό που κατάλαβα είναι ότι η σχέση μεταξύ της CΙΑ και των «μετωπικών οργανώσεων» ήταν πολύ πιο σύνθετη απ΄ όσο πιστεύουμε. Οι οργανώσεις συχνά είχαν αντικομμουνιστική δράση πριν από τη δημιουργία της CΙΑ και πίστευαν ότι ήξεραν να καταπολεμούν τους κομμουνιστές πιο αποτελεσματικά από τους πράκτορες που εξασφάλιζαν τη χρηματοδότησή τους! Το γεγονός αυτό δημιούργησε έντονες αντιπαραθέσεις για τον έλεγχο των οργανώσεων, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Βέβαια, σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις η οικονομική εξάρτηση από τη CΙΑ σήμαινε ότι αυτή είχε τον τελικό λόγο. Από την άλλη, όμως, όπως απέδειξαν και οι δημοσιογραφικές αποκαλύψεις του 1967, δεν μπόρεσε να ελέγξει ολοκληρωτικά τη δημόσια σφαίρα της αμερικανικής ζωής.

Τι σκέφτεται ένας ιστορικός όταν ανακαλύπτει ότι διάσημοι συγγραφείς, καλλιτέχνες και διανοούμενοι ήταν πρόθυμοι να συνεργαστούν με τη CΙΑ; Υπάρχει μια μεγάλη συζήτηση για τη σχέση της γερμανικής διανόησης με τη Στάζι. Μπορούμε να διακρίνουμε αναλογίες;

Οι δραστηριότητες της CΙΑ όντως βασίζονταν σε προσωπικότητες, όπως ο υπέρμαχος της φυλετικής ισότητας Τζέιμς Φάρμερ, ο συγγραφέας Ρίτσαρντ Ράιτ και η φεμινίστρια Γκλόρια Στάινεμ. Πολλοί ήταν εκείνοι που ήξεραν ότι η CΙΑ βρισκόταν πίσω από τις διάφορες οργανώσεις, τα συνέδρια και τα συμπόσια των διανοουμένων, παρέχοντας χρηματοδότηση και οδηγίες. Αλλοι το αγνοούσαν. Ο πειρασμός να χλευάσει κάποιος αυτούς που δεν το κατάλαβαν είναι μεγάλος, όσο και το να περιγράψει κάποιος τους υπολοίπους ως υποκριτές δίχως αρχές. Νομίζω όμως ότι τέτοιες απλουστευτικές προσεγγίσεις είναι λανθασμένες, καθώς υποτιμούν τη μυστικότητα των δράσεων της CΙΑ, αλλά και το κλίμα μιας εποχής, όπου πολλοί νέοι φιλελεύθεροι διανοούμενοι θεωρούσαν ότι «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα» στην πάλη κατά του κομμουνισμού. Ακόμα και έτσι, μακροπρόθεσμα η εμπλοκή της CΙΑ αποδείχθηκε λανθασμένη, καθώς αντιστρατευόταν τις βασικές αξίες της αμερικανικής κουλτούρας: την ελευθερία και την ανεκτικότητα.