Απορροφήθηκε από τη μονομανία του

Ο Τσβάιχ με τους μονομανείς του χαρακτήρες, και τις ίδιες του τις εμμονές, μπορεί να μην ανταποκρίνεται στα σημερινά κριτήρια της «πολιτικής ορθότητας». Ομως αυτό κάνει τη σκέψη του ακόμη πιο ενδιαφέρουσα. Ο «πολιτιστικός οικουμενισμός» τον οποίον ο ίδιος είχε ενστερνιστεί δεν έχει καμία σχέση με τον σημερινό «πολιτισμικό σχετικισμό». Είναι ιεραρχημένος γύρω από απαράγραπτα απόλυτα.
Ο Τζορτζ Στάινερ λέει ότι τα σύνορα του ευρωπαϊκού πολιτισμού προσδιορίζονται από την ύπαρξη των καφενείων- γι΄ αυτό και η Αγγλία που δεν έχει καφενεία βρίσκεται εκτός ευρωπαϊκών ορίων. Εκεί, λοιπόν, σε έναν απ΄ αυτούς τους «τόπους» που οργάνωσαν την αίγλη της πνευματικής ζωής στην εποχή της Αυστροουγγαρίας είχε εγκαταστήσει το εργαστήριό του κάποιος Εβραίος από την Γαλικία ονόματι Γιάκομπ Μέντελ.

Μονομανής, σαν γνήσιος δημιουργός, περνούσε τις ημέρες του τρώγοντας ελάχιστα, χωρίς να καπνίζει ούτε να πίνει, απορροφημένος από το έργο του. Ετσι όπως ήταν ντυμένος πάντα με το ίδιο ρούχο, ρυπαρός και με τους δυο φακούς από τα ματογυάλια του στημένους μονίμως μπροστά από τα μάτια του, θα μπορούσε κάλλιστα να εκληφθεί ως κάποιος απ΄ αυτούς τους εκπροσώπους της βαθιάς διανόησης που έχει γυρίσει οριστικά και αμετάκλητα την πλάτη του στα εγκόσμια.

Και ο Γιάκομπ Μέντελ μπορεί μεν να είχε γυρίσει την πλάτη του στα εγκόσμια, πλην όμως, η σχέση του με τη διανόηση περιοριζόταν στο περιτύλιγμά της, στην τυπογραφία και την αγοραία τιμή της. Γιατί ο κυρ Μέντελ ήταν παλαιοβιβλιοπώλης, πλανόδιος, που όλη του την περιουσία την κου βαλούσε αποθηκευμένη στη μνήμη του. Θυμόταν τα πάντα, έως και την τιμή της κάθε έκδοσης. Τα βιβλία ήταν η μόνη πραγματικότητα του κόσμου του και καμιά πραγματικότητα δεν ήταν σε θέση να αναγνωρίσει έξω απ΄ αυτά.

Κι ας μην είχε διαβάσει κανένα τους. Δεν τον ενδιέφερε το περιεχόμενό τους. Τον ενδιέφερε η υλική τους η ύπαρξη- για μας μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί ως ένα απολίθωμα στους καιρούς του ηλεκτρονικού και άυλου βιβλίου.

Ως το σημείο αυτό ο κυρ Μέντελ ενδέχεται να εκληφθεί ως πρόδρομος ενός απ΄ αυτούς τους χαρακτήρες του Μπόρχες που έχουν χαθεί μες τον λαβύρινθο της βιβλιοθήκης και ζουν εκτός καιρού. Πλην όμως ο κυρ Μέντελ είναι ήρωας του Στέφαν Τσβάιχ, ενός ανθρώπου που έζησε στο πετσί του τις αναταραχές των αλλοπρόσαλλων καιρών που αντιμετωπίζουν τη μονομανία ή την προσήλωση σε οποιοδήποτε έργο ως ύβρι, και ως ύβρι την τιμωρούν. Απορροφημένος όπως είναι από τη μονομανία του, δεν παίρνει είδηση ότι έχει ξεσπάσει ο Μεγάλος Πόλεμος του 1914 και συνεχίζει να αλληλογραφεί με τους Αγγλους και Γάλλους προμηθευτές του με αποτέλεσμα να θεωρηθεί ύποπτος κατασκοπίας, να συλληφθεί και, όταν πια απελευθερωθεί, να βρεθεί σε έναν κόσμο που δεν μοιάζει σε τίποτε με τον δικό του. Ακόμη και η τερατώδης μνήμη του τον έχει εγκαταλείψει.

Ελεγεία της μονομανίας, της τυφλής αφοσίωσης, η σκιαγραφία του κυρ Μέντελ είναι πάνω απ΄ όλα η μετάφραση του τραγικού στον κόσμο του εικοστού αιώνα, η αμείλικτη παρέμβαση της μοίρας στον μικρόκοσμο του ατόμου το οποίο, ώς την τελευταία στιγμή, τη νιώθει σαν την παράλογη πνοή μιας δύναμης που το ίδιο δεν μπορεί να κατανοήσει. Η αριστουργηματική αυτή νουβέλα του Τσβάιχ θα μπορούσε κάλλιστα να διαβαστεί και ως συμβολική κατασκευή: ο κόσμος των βιβλίων, στην πιο στοιχειώδη του μορφή, στο έλεος ενός κόσμου που βαδίζει στα τυφλά, μεταμορφώνεται καταβροχθίζοντας τη μνήμη του.

Ο τυφλός συλλέκτης
Εξίσου τραγική και η μορφή του τυφλού συλλέκτη, ο οποίος ζει με το φάντασμα μιας συλλογής «οξυγραφιών» που δεν υπάρχει πια, αφού έχει εκποιηθεί από τη γυναίκα του και την κόρη του προκειμένου να εξασφαλίσουν τα προς το ζην στην εποχή του πληθωρισμού. Εχοντας χάσει την όρασή του μοιάζει με δραπέτη από την πραγματικότητα που μπορεί να την πλάθει κατά βούληση. Μπορεί να πιάνει στα χέρια του ένα άχρηστο χαρτί και να νομίζει πως κρατάει στα χέρια του ένα έργο του Ντίρερ που κάποτε είχε καταφέρει να αγοράσει.

Ο ίδιος ο Τσβάιχ ήταν συλλέκτης. Ηταν γνωστός για τα αυτόγραφα μεγάλων συγγραφέων που είχε στη συλλογή του καθώς και για τις παρτιτούρες μουσικών. Κι ο ίδιος υπέστη το σαρωτικό πέρασμα της μοίρας όταν αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Αυστρία και, εντέλει, να αυτοκτονήσει το 1942 στη Βραζιλία όπου είχε αναζητήσει καταφύγιο.