Γόνιµος έρανος

Η παράσταση του «Ορέστη» (του Ευριπίδη) από το Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία Γιάννη Χουβαρδά είναι µέγα µάθηµα και σχόλιο
Εχω επισηµάνει επανειληµµένα πως η ερµηνεία του αρχαίου δράµατος (τραγωδίας, σατυρικού, κωµωδίας) ελληνικού και ρωµαϊκού, είναι ένας ανοιχτός και συνεχής πειραµατισµός, όχι βέβαια χωρίς ρίσκο, όπως συµβαίνει µε κάθε τι πειραµατικό, είτε στις φυσικές επιστήµες είτε στις ηθικές είτε στις ποιητικές.

Το µόνο που διαθέτουµε σήµερα είναι το ποιητικό κείµενο των δραµατουργών (και το ερµηνεύουµε µάλιστα µεταφρασµένο!) και αγνοούµε παντελώς τη «φωνή» της γλώσσας, τη µουσική, την υποκριτική και την ορχηστρική, δηλαδή όλα πλην της (µεταφρασµένης) λέξεως, τα συστατικά στοιχεία της µιµητικής πράξεως.

Αρα, η µεταφραστική πειραµατική προσέγγιση είναι ασύδοτη και αυθαίρετη, όχι διότι υπάρχουν και διασώζονται στα κείµενα ποιοτικά στοιχεία, δηλαδή το ήθος και η διάνοια, οι συγκεκριµένες ρητές συµπεριφορές και τα προφανή ή κρυφά ελατήρια και κίνητρά τους και βέβαια τα ιδεολογικά (πολιτικά, κοινωνικά, ηθικά) επιχειρήµατα που επιστρατεύονται είτε από τα πρόσωπα του δράµατος είτε από τον Χορό.

Ισχυρίστηκα συχνά πως από τις πλέον συντηρητικές προσεγγίσεις (π.χ. του Καρζή, του Καραντινού _ έπαιζαν µε µάσκες και κοθόρνους και κρατούσαν αυστηρά τα δοµικά κατά ποσόν στοιχεία) έως τις πλέον τολµηρές (όπως λέγεται σήµερα τσιµπηµένες) τα πάντα είναι επιτρεπτά αρκεί να µην αλλοιώνουν το ήθος και τη διάνοια, δηλαδή τον νουν που αποζητά και µας προβάλλει ο ποιητής.

Στην Ελλάδα από τις αρχές του 20ού αιώνα έχει εγκαινιαστεί µια ερµηνευτική εποπoιία µε χιλιάδες προσεγγίσεις όλου του πειραµατικού φάσµατος. Διασώθηκαν και δηµιούργησαν γόνιµη παράδοση και ιστορία όσες σεβάστηκαν τους ποιητές και δεν αποπειράθηκαν (συχνά γελοιοποιούµενοι) να τους διορθώσουν, να τους αλλοιώσουν, να τους αλληθωρίσουν, να τους υπονοµεύσουν και λόγω ηλίθιας έπαρσης να τους υποκαταστήσουν. Καµιά φόρµα δεν έβλαψε όταν διέκρινες την έννοια µε σεβασµό στο ποιητικό ιδεόγραµµα.

Επειδή λοιπόν αγνοούµε τα πάντα είναι φυσικό να καταφεύγουµε σε γνωστές δόκιµες καλλιεργηµένες ιστορικά έγκυρες και αισθητικά διαρκέστερες λύσεις.

Η ιστορία των ερµηνειών αρχαίου δράµατος και εδώ και στον άλλο κόσµο δανείστηκε κατά καιρούς µοτίβα, φόρµες, στοιχεία από τις ευδοκιµούσες σχολές της θεατρικής κριτικής.

Νατουραλισµός, ρεαλισµός, εξπρεσιονισµός, συµβολισµός, φουτουρισµός, λαϊκά δρώµενα, λειτουργικό (χριστιανικό, βουδιστικό, ζεν) τυπικό, τεχνικές του τσίρκου σωµατικό θέατρο κ.τλ.

Είδαµε έξοχα επιτεύγµατα από κάθε τέτοια επιλογή και αίσχη και της πλάκας. Τι συνέβαινε; Είτε χλαµύδες είτε µε αµπέχονα είτε µε µπλουτζίν είτε µε καταφυγή σε µουσικά πρότυπα της συµφωνικής µουσικής είτε στην τζαζ και στη λαϊκή κοµπανία, είτε παραπέµποντας στο ήθος της κοµέντια ντελ άρτε είτε στα χορευτικά σχήµατα του µπαρόκ είτε στον καλαµατιανό και το ζεϊµπέκικο, η πειθώ µιας παράστασης είχε να κάνει ανεξάρτητα από τη δοσολογία της συνταγής από τον σεβασµό στον ποιητή. Αλλιώς κάθε προσπάθεια αλλοίωσης του µηνύµατός του «πανουργία φαίνεται»! Καιροσκοπισµός, απάτη και πνευµατική τροµοκρατία.

Κάθε τίµια παράσταση αρχαίου δράµατος ανεξάρτητα από τα υλικά που ψώνισε από τη θεατρική αγορά και την ιστορία είναι ένας πειραµατισµός και ένας έρανος. Ο σκηνοθέτης όπως και οι άλλοι συντελεστές ακόµη και ο µεταφραστής δανείζονται από τις διάσπαρτες θεατρικές φόρµες στοιχεία και αποπειρώνται να δηµιουργήσουν ένα µεικτό και νόµιµο παζλ που δεν θα προδίδει τις προθέσεις του κειµένου που, εξάλλου, έχει διασωθεί, σχολιαστεί, υποµνηµατιστεί περίπου 2.500 χρόνια από χιλιάδες ειδικούς της γλώσσας, του πολιτισµού και της θεατρολογίας. Η ερµηνεία του «Ορέστη» του Ευριπίδη από το Εθνικό Θέατρο σε σκηνοθεσία του Γιάννη Χουβαρδά ήταν ένας ιδιοφυής, ισορροπηµένος, αποδοτικός, γόνιµος και εν τέλει νόµιµος έρανος.

Τον Χορό που έρχεται απ’ έξω και εγκαθίσταται ως παρατηρητής και εν τέλει µετέχων στον Χορό τουλάχιστον στην Ελλάδα τον έχουµε ξαναδεί: στην «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» του Ευαγγελάτου, στον «Ρήσο» και στην «Ειρήνη» του Αριστοφάνη του ιδίου. Στην Ιφιγένεια µάλιστα ήταν ένας Χορός µπαρόκ που είχε ξεφύγει από µια Αρκαδία του Ραφαήλ και τραγουδούσε Μοντεβέρντι και στην «Ειρήνη». Ηταν παλιά µουσική και µίµοι του γερµανικού καµπαρέ που από τον βοµβαρδισµό του Βερολίνου επιστρέφουν στο παλιό τους ερειπωµένο σπίτι και µε ό,τι έχει αποµείνει παίζουν την «Ειρήνη».

Ο Χουβαρδάς έφερε στην ορχήστρα νέα σηµερινά παιδιά εκδροµείς του 2010, µε τις αµφιβολίες τους στην αρχή, µε την πλάκα τη σχολική πάνω στο αρχαίο δράµα σχολικής διδασκαλίας, ώσπου παγιδεύονται και γοητεύονται από την ποίησή του µετέχουν, δρουν, συγκινούνται και αξιώνονται την ουσία του. Μόνο που όταν χρειάζεται να λάβουν εργαλεία να συµµετάσχουν δεν µένουν άλλα από την παράδοση που τους έχει επιβληθεί (παράδοση µοιραία και του Εθνικού Θεάτρου), απαγγέλλουν οµαδικά και δεν άδουν, το θρυλικό σπρεχ-κορ που πρόσφατα επανήλθε _ Στάιν, Γκότσεφ, Βασίλιεφ ως µεταµοντέρνα τσαχπινιά). Η γενιά του Δεκεµβρίου εκφραζόµενη µε τους τρόπους του Ράινχαρτ, του Ροντήρη, του Μουζενίδη είναι ένα έξοχο σχόλιο πάνω στην κουλτούρα µας και στην εκπαιδευτική µας ασυναρτησία. Ο «Ορέστης» είναι ένα µορφολογικά δυσήνιο έργο.

Οταν το ανέβασε ο Σολοµός µε τον Κούρκουλο σε µετάφραση Τερζάκη κατηγορήθηκε για αισθητική γουέστερν. Ο Σεβαστίκογλου αφαίρεσε ως µαρξιστής τον Απόλλωνα αφού τον γελοιοποίησε, ο Ποταµίτης συνάντησε αισθητικά τον «Ορέστη» του Αλφιέρι, ο Κουγιουµτζής (µε έξοχους µονάχα Κιµούλη, Πιττακή) έψαχνε για φόρµα, ο Χουβαρδάς µε το εξαίσιο επιτελείο ηθοποιών του κατέφυγε πάλι στον ερανισµό. Ισορρόπησε ψυχολογικό και φροϋδικό υλικό (Ορέστης, Ηλέκτρα), µεγαλοαστικό ρεαλιστικό (Τυνδάρεως), µπρεχτική παράδοση (Αγγελιαφόρος), µελοδραµατική τεχνική (Ελένη), µπρεχτική κλοουνερί (Φρύγας). Αρα το παν είναι θέµα δοσολογίας, επιλογής του κατάλληλου καρυκεύµατος και ελεγχόµενου χρόνου βρασµού.

ΙΝFΟ

«Ο Ορέστης» (του Ευριπίδη) θα παρουσιαστεί στις 22 Αυγούστου στο Αρχαίο Θέατρο του Άργους

Αισθητικό σχόλιο της ιστορίας των ερµηνειών

Η παράσταση είναι µέγα µάθηµα και σχόλιο. Μάθηµα, γιατί δείχνει τον δρόµο που οφείλει να ακολουθήσει ο πειραµατιστής και σχόλιο, διότι η παράσταση παραπέµπει στις επιτυχείς λύσεις του παρελθόντος, άρα στις γόνιµες επιβιώσεις, δηλαδή είναι αισθητικό σχόλιο της ιστορίας των ερµηνειών. Ποιος θα το πίστευε αν δεν το άκουγε πως θα µπορούσε σε µια τέτοια παράσταση να γίνει αποδεκτός ο Μανώλης Καλοµοίρης παιζόµενος σε πιάνο σαλονιού;

Η µετάφραση του Στρ. Πασχάλη ακούστηκε λίγο ωµή, αλλά στα χορικά ο ποιητής µεταφραστής άνθησε. Τα σκηνικά και τα κοστούµια του Γ. Σώτου λιτά και λειτουργικά, σεβάστηκαν ήθος, διάνοια και αρχαιολογικό χώρο. Ο Πουλόπουλος πάντα ποιητής του φωτός. Ο Κουρής (Ορέστης) και η Γουλιώτη (Ηλέκτρα) ισορρόπησαν στις παρυφές του ψυχαναγκαστικού συνδρόµου, η τρώση ήρθε και έφυγε ως µυθική έπαρση (Ελένη), ο Καραζήσης (Μενέλαος) έπλασε τον πάγιο φαύλο ευριπιδικό Μενέλαο, ο Βασαρδάνης (Πυλάδης) περισσότερο του δέοντος, νευρωτικός. Ο Στέργιογλου (Τινδάρεως) µάθηµα ακρίβειας ρεαλιστικού δράµατος. Ο Μαυρουδάκης (άγγελος) µνηµείο ρυθµού και ο Γλάστρας (Απόλλων) αόρατος αλλά διορατικός σκηνοθέτης του µύθου, η Γεωργιάννα Νταλάρα (Ερµιόνη) ευπρόσδεκτη παρουσία και ο Καραθάνος (Φρύγας) ένα αριστούργηµα σύνθεσης κωµικοτραγικού στυλ. Ο ειρωνικός Ευριπίδης στον οίστρο του. Ο Χουβαρδάς επιστρέφει στην ουσία του θεάτρου.

Κέρδος