Είναι η Δημοκρατία ιδεολογία ή ζητούμενο;

Πώς λειτουργεί και ποιες είναι οι προοπτικές της σύγχρονης δημοκρατίας; Ο Γιώργος Ευαγγελόπουλος προτείνει μια απάντηση μέσα από την απόπειρα απελευθέρωσης της σκέψης του Κορνήλιου Καστοριάδη από τους κοινούς τόπους μιας μάλλον περιορισμένης πολιτικής ανάγνωσης, μιας κατά γράμμα ερμηνείας της συλλογιστικής του
Σε ποιον ανήκει η σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη, μια σκέψη η οποία, αρκετά χρόνια μετά τον θάνατο τού μεγάλου έλληνα διανοητή, διευρύνει όλο και περισσότερο την επιρροή της; Ανήκει στην ψυχανάλυση, από την οποία έχει σαφέστατα επηρεαστεί; Ανήκει στη μαρξιστική θεωρία η οποία, τουλάχιστον στα πρώτα της βήματα, σημάδεψε την πορεία της; Ανήκει σ΄ αυτήν την «άλλη Αριστερά» που επικαλέστηκε, εν τη απελπισία της, ορισμένες πτυχές της για να αντλήσει τα υπαρξιακά της επιχειρήματα; Ανήκει στις κοινωνικές επιστήμες, στη φιλοσοφία; Το μόνο βέβαιο είναι ότι, με την άνεση με την οποία κυκλοφορεί σε όλους τους καταχωρισμένους τομείς της γνώσης, δεν ανήκει στο πανεπιστήμιο. Η σκέψη του Καστοριάδη γοητεύει με την ευρύτητά της, τη δυνατότητά της να κυκλώνει, χωρίς τα συμπλέγματα της εξειδίκευσης, όλη τη γεωγραφία της ηπείρου των «ανθρωπιστικών σπουδών», όρος για τον οποίον πολλά κροκοδείλια δάκρυα έχουν χύσει οι μεταμοντέρνοι αρνητές του. Αν ο ίδιος πιστεύει ότι οι κοινωνίες αναδύονται ως μορφές μέσα από ένα μάγμα ετερόκλητων υλικών- φαντασιακών και άλλων- με τη σκέψη του δεν κάνει τίποτε άλλο από το να προσπαθεί να ανακαλύψει τις διαδρομές που το χαρτογραφούν.

Πριν από μερικά χρόνια ο Γιώργος Ευαγγελόπουλος είχε εκδώσει έναν διάλογο με τον Καστοριάδη για τις θετικές επιστήμες. Τώρα επανέρχεται με ένα πολύ ενδιαφέρον δοκίμιο για τις σχέσεις του Καστοριάδη με τη σύγχρονη πολιτική θεωρία. Ακόμη πιο ενδιαφέρον αφού ο ίδιος ο Ευαγγελόπουλος δηλώνει «φιλελεύθερος σοσιαλδημοκράτης», κοινώς προειδοποιεί τον αναγνώστη του ότι, αν και μελετητής, και θαυμαστής του Κορνήλιου Καστοριάδη, αρνείται να καταταγεί στις τάξεις των στρατευμένων «καστοριαδικών».

Το ζητούμενο είναι η λειτουργία και οι προοπτικές της σύγχρονης δημοκρατίας. Αυτής της «κοινοβουλευτικής δημοκρατίας» την οποία ο Καστοριάδης ονόμαζε «κοινοβουλευτική ολιγαρχία» προκρίνοντας τις προοπτικές μιας άμεσης δημοκρατίας, με αποτέλεσμα να χρισθεί εκών – άκων ως ο θεωρητικός εμπνευστής του «επονομαζόμενου χειραφετητικού- ελευθεριακού» κινήματος.

Οτι η κοινοβουλευτική δημοκρατία – και όχι μόνον η καθ΄ ημάς εκδοχή της- πάσχει από προβλήματα τα οποία δεν είναι απλώς τεχνικά, αυτό είναι σαφές. Είναι δύσκολο να μη βλέπει κανείς στον σημερινό κόσμο την εξάρτηση της πολιτικής από τις οικονομικές ολιγαρχίες οι οποίες ελέγχουν και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Οπως είναι δύσκολο να μη διαπιστώνει το ενδεχόμενο διάρρηξης της κοινωνικής συνοχής την οποία απειλούν οι όλο και πιο έντονες οικονομικές ανισότητες.

Είναι επίσης δύσκολο να αγνοήσεις την καταπάτηση των ίδιων των αρχών της και την ανατροπή των προτεραιοτήτων της όταν οι ίδιες οι ΗΠΑ, το πρότυπο της φιλελεύθερης δημοκρατίας, περιορίζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα εν ονόματι της ασφάλειας. Και όπως σωστά επικαλείται τη διατύπωση του Βασίλη Μαρκεζίνη ο συγγραφέας του κειμένου, το Γκουαντάναμο είναι το Γκουλάγκ του φιλελευθερισμού.

Είναι ακόμη πιο δύσκολο να μην παραβλεφθεί το γεγονός ότι ο σημερινός δυτικός κόσμος αντιμετωπίζει τη δημοκρατία λίγο ως πολύ ως ιδεολογικό του κεκτημένο με αποτέλεσμα να της έχει στερήσει το δικαίωμα στην αμφισβήτηση και τη διερώτηση. Το ότι παραμένει, ελλείψει άλλου, το καλύτερο σύστημα δεν σου αφαιρεί το δικαίωμα να αναρωτηθείς πως, για παράδειγμα, η διασφάλιση των ατομικών δικαιωμάτων θα ήταν δυνατή και κάτω από την μπαγκέτα κάποιου πεφωτισμένου μονάρχη.

Το ότι όμως η απάντηση- πανάκεια σ΄ αυτά και τα άλλα προβλήματα της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας είναι η εγκαθίδρυση της άμεσης δημοκρατίας είναι ένα άλλο ζήτημα. Και στο σημείο αυτό ο Ευαγγελόπουλος βάζει τον Καστοριάδη να «συνομιλεί» με φιλελεύθερους διανοητές για να αποδείξει ότι πολύ πριν οδηγηθεί κανείς στο συμπέρασμα ότι ο έλληνας διανοητής προτάσσει την άμεση δημοκρατία ως λύση- πανάκεια θα πρέπει να λάβει υπόψη του ορισμένες παραμέτρους που τον συνδέουν με τη σύγχρονη πολιτική σκέψη.

Η πρώτη είναι η παράμετρος της ατομικής και της συλλογικής αυτονομίας, της δυνατότητας δηλαδή μιας κοινωνίας να αυτοθεσμίζεται χωρίς την παρεμβολή ετερογενών παραγόντων. Η δεύτερη είναι η παράμετρος «επανάσταση» την οποία ο Καστοριάδης ούτε απαξιώνει, όπως οι φιλελεύθεροι διανοητές, ούτε της αποδίδει τον ρόλο της πανάκειας, όπως οι μαρξιστές. Την ορίζει ως εγκαθίδρυση μιας σημασιολογικά διαφορετικής κοινωνίας και πολιτείας και όχι απλώς ως την ανατροπή θεσμών και την εγκαθίδρυση νέων.