«Αλήτες, προδότες, κομμουνιστές»

Το σύνθημα «αλήτες- προδότες- κομμουνιστές» ακούγεται ακόμα και σήμερα στις επετειακές συγκεντρώσεις ακροδεξιών και παρακρατικών ομάδων για το τέλος του Εμφυλίου στον Γράμμο. Ηταν οι κομμουνιστές και οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού προδότες; Πώς συνδέεται το ερώτημα με τις αναζητήσεις ορισμένων αμερικανών ιστορικών γύρω από πολύκροτες υποθέσεις «κατασκοπείας», όπως η δίκη των Ρόζενμπεργκ; Η συγγένεια του ιστοριογραφικού «νέου κύματος» του ελληνικού εμφυλίου με τις προσεγγίσεις των αντικομμουνιστών ιστορικών στις ΗΠΑ αναδεικνύει κοινές μεθοδολογίες και οπτικές
Το βιβλίο του Νίκου Μαραντζίδη για τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας εγκαινίασε έναν νέο γύρο δημόσιας συζήτησης γύρω από τον Εμφύλιο. Σε μεγάλο βαθμό, ο διάλογος αυτός στρέφεται γύρω από τα ίδια ερωτήματα και επιχειρήματα, που κυριαρχούν εδώ και περίπου μία δεκαετία- υπό αυτήν την έννοια μπορεί κανείς να διακρίνει μία κόπωση και μία επανάληψη, με την εξαίρεση της διεισδυτικής κριτικής του Δημήτρη Κουσουρή («Αναπαράγει αντικομμουνιστικά στερεότυπα», Βιβλιοδρόμιο, «ΤΑ ΝΕΑ», 19/6/2010). Ενα σημείο που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι η έμφαση του Μαραντζίδη στην εξωγενή βοήθεια που έλαβε ο Δημοκρατικός Στρατός από τις σοσιαλιστικές χώρες, καθώς επαναφέρει έτσι με ακαδημαϊκό τρόπο το ζήτημα της «ξενοκίνητης ανταρσίας». Το θέμα αυτό δεν περιορίζεται στον εμφύλιο πόλεμο. Αφορά ταυτόχρονα τη διαμόρφωση της μετεμφυλιακής Ελλάδας, αν αναλογιστούμε ότι οι εκτελέσεις, οι αναγκαστικοί νόμοι και τα κατασταλτικά μέτρα του μετεμφυλιακού κράτους στηρίχτηκαν στο επιχείρημα ότι οι κομμουνιστές επιχείρησαν την απόσπαση ελληνικών εδαφών, εξυπηρετώντας τα συμφέροντα της ΕΣΣΔ, των σοσιαλιστικών κρατών και του «διεθνούς σλαβισμού».

Κοινές προσεγγίσεις
Στη συζήτηση γύρω από τον ελληνικό εμφύλιο συχνά κυριαρχεί μία ελληνοκεντρική αντιμετώπιση των γεγονότων, η οποία αδυνατεί να εντάξει τα όσα συνέβησαν στη χώρα μας στις τεκτονικές αλλαγές και ανακατατάξεις, που επέφερε το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η αναγκαιότητα να διευρύνουμε την οπτική μας γύρω από τον Εμφύλιο με τις παράλληλες παγκόσμιες και ευρωπαϊκές εξελίξεις σημαίνει ότι χρειάζεται η συνεξέταση της κοινωνικής δυναμικής που απελευθέρωσε η εμπειρία της οικονομικής κρίσης του 1929 και του πολέμου αλλά και της επιρροής των ιδεών της σχεδιασμένης οικονομίας και του κρατικού παρεμβατισμού στις λαϊκές τάξεις, στη διανόηση και σε σημαντικό τμήμα των μεσαίων στρωμάτων. Με ανάλογο τρόπο, οφείλουμε να διακρίνουμε ότι οι ιστοριογραφικές τάσεις, όπως αυτή που πρεσβεύουν οι εκπρόσωποι του «νέου κύματος» (Στάθης Καλύβας, Νίκος Μαραντζίδης κ.ά.), δεν αποτελούν μία ελληνική ιδιαιτερότητα. Αντίθετα, οι θέσεις τους ομοιάζουν, πολιτικά και μεθοδολογικά, με τις προσεγγίσεις των λεγόμενων «ορθόδοξων» ιστορικών στις Ηνωμένες Πολιτείες, που μάχονται για να αποδείξουν τον ξενοκίνητο χαρακτήρα του κομμουνιστικού κινήματος, τη μικρή του σχέση με τις επιθυμίες της πλειονότητας του κόσμου της μισθωτής εργασίας, τη «σκοτεινή» και κατασκοπευτική δράση των στελεχών του.

Οι «ορθόδοξοι» ιστορικοί του αμερικανικού κομμουνιστικού κινήματος στις Ηνωμένες Πολιτείες αναβίωσαν τις παλαιότερες ψυχροπολεμικές αναγνώσεις, επιμένοντας στα ζητήματα της εξάρτησης των κομμουνιστών από τη Σοβιετική Ενωση και του δόλιου χαρακτήρα των οργανώσεων του Λαϊκού Μετώπου, που είχαν ιδιαίτερη δυναμική στις δεκαετίες του 1930 και 1940 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τα βιβλία των Ηarvey Κlehr και Εarl Ηaynes Τhe Secret World of Αmerican Communism (Υale University Ρress, 1996) και Τhe Soviet World of Αmerican Communism (1998) βασίστηκαν στην έκδοση «ντοκουμέντων» που αποδείκνυαν το «σοβιετικό» και τον «μυστικό» χαρακτήρα των κομμουνιστικών δραστηριοτήτων. Οι νεώτερες συνεισφορές τους εστιάζουν κυρίως στα ζητήματα της κατασκοπείας. Τα βιβλία των Κlehr και Ηaynes, Venona, Decoding Soviet Εspionage in the United States (Υale University Ρress, 1999), Ιn Denial, Ηistorians, Communism and Εspionage (Εncounter Βooks, 2003) και το πρόσφατο Spies:Τhe Rise and Fall of the KGΒ in Αmerica (Υale University Ρress, 2009) επιμένουν στην ύπαρξη κατασκοπευτικών δικτύων της ΕΣΣΔ στις ΗΠΑ, στα οποία συμμετείχαν συμπαθούντες, μέλη και στελέχη του Κομμουνιστικού Κόμματος των ΗΠΑ.

«Κόκκινοι κατάσκοποι»
Στην πραγμάτευσή τους, ξεχωρίζει η υπόθεση του ζεύγους Ρόζενμπεργκ, των δύο αμερικανών πολιτών που εκτελέστηκαν ως πράκτορες της Σοβιετικής Ενωσης το 1953. Ο Τζούλιους και η Εθελ Ρόζενμπεργκ είχαν καταδικαστεί το 1951 «επί κατασκοπεία» κατηγορούμενοι ότι διοχέτευαν απόρρητες στρατιωτικές πληροφορίες στη Σοβιετική Ενωση. Ακολούθησε μία μακρά δικαστική διαμάχη, διεθνείς διαμαρτυρίες, η ηγεμονία του αντικομμουνισμού στην αμερικανική πολιτική ζωή, οι ανακρίσεις της Επιτροπής Διερεύνησης Αντι-Αμερικανικών Ενεργειών, η εκτέλεσή τους το 1953. Το ζεύγος Ρόζενμπεργκ εκπροσωπούσε εκείνους του Αμερικανούς που στη δεκαετία του 1930, στην εποχή της κρίσης, είχαν αναζητήσει στην Αριστερά τη διέξοδο από το τέλμα της οικονομικής εξαθλίωσης, της ανόδου του φασισμού και της φρίκης του πολέμου. Μεταναστευτικής καταγωγής και πιο συγκεκριμένα εβραϊκής, με δύο παιδιά, σπουδές όχι στα μεγάλα πανεπιστήμια, συνηθισμέ νες δουλειές ήταν οι «μέσοι Αμερικανοί» της μεταπολεμικής εποχής.

Στο πλαίσιο αυτό, η δημοσίευση από τον Νίκο Μαραντζίδη και τον Κώστα Τσίβο ενός ντοκουμέντου για τους «κόκκινους κατασκόπους» (Βήμα6/9/2009), τη σχολή των στελεχών του ΚΚΕ στην Τσεχοσλοβακία, αποτελεί προανάκρουσμα του τρόπου που μπορεί να εξελιχθεί η συζήτηση. Η αναμενόμενη έκδοση της μαρτυρίας της Ελλης Παππά, οι πρόσφατες αποκαλύψεις τουΡιζοσπάστη από την αρχειακή συλλογή του ΚΚΕ, η ένταση που χαρακτηρίζει τις αναφορές στις υποθέσεις Μπελογιάννη και Πλουμπίδη, προοικονομούν τη σύνδεση της συζήτησης για τον ελληνικό εμφύλιο με τη διαμόρφωση της μεταμφυλιακής Ελλάδας και τις «δίκες για κατασκοπεία». Αραγε, τα ζητήματα που θέτουν οι αμερικανοί ιστορικοί για το ζεύγος Ρόζενμπεργκ θα μεταφερθούν στην ελληνική ιστοριογραφική συζήτηση; Ενα ενδεχόμενο ερώτημα για το αν ο Μπελογιάννης, ως επικεφαλής ενός παράνομου κλιμακίου στην Αθήνα, ήταν «κατάσκοπος», παραβιάζοντας τα όρια της αστικής νομιμότητας, δεν θα πρέπει να μας ξαφνιάσει. Αντίθετα, θα επιβεβαιώσει τις πολιτικές στοχεύσεις των επικεφαλής του «νέου κύματος», αλλά ταυτόχρονα θα αναδείξει και τις ανεπάρκειες εκείνων των προσεγγίσεων, που φοβούνται να ακουμπήσουν τον πυρήνα της σύγκρουσης μεταξύ του κομμουνιστικού κινήματος και του αστικού καθεστώτος. Η σύγκρουση αυτή είναι σαφές ότι αφορούσε τη διατήρηση ή ανατροπή του αστικού καθεστώτος. Σε αυτόν τον πόλεμο επιστρατεύτηκαν ανθρώπινες εφεδρείες, αναπτύχθηκαν στρατιωτικές, ψυχολογικές και κατασκοπευτικές τακτικές. Το γεγονός αυτό δεν αναιρεί την ηθική διάσταση της σύγκρουσης, τη δυναμική του ΕΑΜικού κινήματος, την αίγλη του Κομμουνιστικού Κόμματος, το γεγονός ότι στην Ελλάδα η ήττα της Αριστεράς ήταν προϊόν εξωγενούς στρατιωτικής επέμβασης, κρατικής καταστολής και ενός μετεμφυλιακού καθεστώτος με φασιστικά χαρακτηριστικά. Η κατανόηση των μηχανισμών της σύγκρουσης και η διερεύνηση των μεθόδων που επιστράτευσε ο ελληνικός αστισμός για να επιτύχει την παλινόρθωσή του, συνιστούν προκλήσεις για τους ιστορικούς, αλλά και την ελληνική κοινωνία στο σύνολό της.

Ο Κωστής Καρπόζηλος είναι ιστορικός