Βασανιστικές ασκήσεις ψυχραιμίας

Στα ελληνικά η λέξη «εξάχνωση» σημαίνει τη «μετάβαση στερεού σώματος απευθείας εις την αέριον κατάσταση»- αυτά κατά το λεξικό Δημητράκου. Κατά τον Βίλα-Μάτας τώρα το τέλος του έργου του «Δόκτωρ Πασαβέντο» «έμοιαζε- αν και σίγουρα μόνον έμοιαζε- να είναι το τέλος μιας μακράς ιστορίας εξαχνώσεων». Ευτυχώς, εδώ που τα λέμε, διότι με τον αχνό δύσκολα γράφεις.

Τι είναι η ιστορία του δόκτορα Πασαβέντο που μοιάζει με εξάχνωση ενώ δεν είναι; Είναι η ιστορία ενός συγγραφέα, ο οποίος, σε μια κρίσιμη καμπή της ζωής του, αντί να προσπαθήσει να γράψει το επόμενο έργο του, αποφασίζει να εξαφανιστεί. Προκειμένου δε να επιτύχει το εγχείρημά του μεταμορφώνεται, αλλάζει όνομα, τόπους και ιδιότητες. Γίνεται ψυχίατρος, αλλά και ψυχασθενής- κάτι όχι ιδιαιτέρως δύσκολο για τον περί ου ο λόγος συγγραφέα, αφού εκτός των άλλων θαυμάζει σε βαθμό ταύτισης τον ελβετό συνάδελφό του Ρόμπερτ Βάλζερ, ο οποίος συνάντησε την ευτυχία του όταν επιτέλους τον έκλεισαν σε κάποιο ίδρυμα.

Εχει τους λόγους του να θέλει να εξαφανιστεί. Είναι μόνος- ως γνωστόν η ιστορία της λογοτεχνίας πάσχει από χρόνια και αιώνια μοναξιά. Τον έχει εγκαταλείψει η σύζυγός του αφήνοντάς πίσω της μόνον την υποχρέωση να της καταβάλλει διατροφή. Η δεκαπεντάχρονη κόρη του έχει πεθάνει από υπερβολική δόση και οι γονείς του αυτοκτόνησαν και οι δυο στα νερά του ποταμού Χάντσον.

Ομως ένας συγγραφέας, προκειμένου να αιτιολογήσει μια τόσο σοβαρή απόφαση, δεν δικαιούται να περιοριστεί σε λόγους οι οποίοι θα έκαναν τον οποιονδήποτε κοινό θνητό να θέλει, όχι απλώς να εξαφανιστεί, αλλά να εγκαταλείψει μια και καλή τον μάταιο τούτο κόσμο. Γιατί ο συγγραφέας είναι συγγραφέας- πάντα κατά τον Βίλα-Μάτας-, ζει σε μια παράλληλη πραγματικότητα, ας πούμε την πραγματικότητα της μυθοπλασίας, η οποία, ενώ διαπλέκεται με την πραγματικότητα είναι κάτι διαφορετικόο νοών νοείτω.

Αυτός λοιπόν έχει τους δικούς του λόγους για να εξαφανιστεί. Φοβάται, ενδεχομένως, την προοπτική ενός μέλλοντος που θα τον έχει ξεχάσει και αυτόν και το έργο του. Θέλει, πιθανώς, να ξαναβρεί τη φρεσκάδα και την ελευθερία των πρώτων του βημάτων. Εχει ανακαλύψει πως υπάρχει ένας τρόπος αφήγησης που δεν ξεκινάει από την αρχή για να φτάσει, μέσω της μέσης, στο τέλος- μετά τον Ομηρο κάποιος επιτέλους θα έπρεπε να το ξαναανακαλύψει.

Κυρίως όμως θέλει να συμμετάσχει στον μεγάλο πόλεμο που έχει κηρύξει η γραφή κατά του σύγχρονου υποκειμένου. Γιατί πώς αλλιώς θα αποκαλύψεις την ψίχα της ζωής η οποία παραμένει υπό την επήρεια του μικροβίου της πλοκής; Ε ναι, αυτός ο συγγραφέας ξέρει πως η ίδια η ζωή δεν έχει πλοκή και αδιαφορεί πλήρως για το γεγονός ότι, αν δεν υπήρχε η πλοκή- σε οποιαδήποτε συσκευασία- δεν θα υπήρχε και η συγγραφή.

Αχ αυτό το υποκείμενο της αφήγησης! Πόσο μελάνι έχει χυθεί για χάρη του, πόσες φορές το έχουν κηδεύσει με όλες τις πρέπουσες τιμές και πόσες φορές έχει αναστηθεί χωρίς να περιμένει την ημέρα της κρίσης, έτσι, από μόνο του. Και πόσες φορές δεν σκέφτηκα, διαβάζοντας όλη αυτή την ιστορία με τα συνεχή πηγαινέλα και τα ατέλειωτα ονόματα, πως μόνον κάποιος που συμπεριφέρεται ως υπερυποκείμενο μπορεί, με τον υπερτροφικό ναρκισσισμό του, να προσπαθεί να σε πείσει πως είναι δυνατόν να φτιάξει μια αφήγηση χωρίς υποκείμενο.

Και από ναρκισσισμό η γραφή του Βίλα-Μάτας δόξα τω Θεώ διαθέτει μπόλικο. Στις σελίδες του κατάφερα να αλιεύσω πάνω από τριάντα ονόματα συγγραφέων, συν μερικούς κινηματογραφιστές, συν μερικούς επιστήμονες, συν την προσπάθεια ενός ανθρώπου να σου πει πως οφείλεις να τον ακολουθήσεις στις σοβαρές αναζητήσεις του γιατί ξέρει πολύ καλά τι λέει. Θέλει να εξαφανιστεί, αλλά να πάρει έστω και μερικά εκατοστά απόσταση από τον εαυτό του για να δει τι του συμβαίνει, αυτό πια του είναι αδύνατον.