Τα ερείπια της ψυχοπαθολογίας μας

Τα ερείπια είναι υπάρξεις που ανήκουν στον δικό μας κόσμο, έλεγε ο Αντρέ Μαλρώ. Οταν ζούσαν στον δικό τους κόσμο δεν ήταν ερείπια. Οπως μοιράζονται το παρόν μας, έτσι μοιράζονται και την ιστορία μας.

Δεν νομίζω ότι αξίζει να επιχειρηματολογήσει κανείς για τον ρόλο που διαδραμάτισαν τα ερείπια του αρχαίου κόσμου στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Ρόλος πρωταγωνιστικός, μια υπαρξιακή παράμετρος του σύγχρονου ελληνισμού, ο οποίος είναι αμφίβολο αν θα υπήρχε χωρίς την παρουσία τους ανάμεσά μας.

Τα γλυπτά από τις ζωφόρους και τα αετώματα του Παρθενώνα μπορεί να βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο και η Αφροδίτη της Μήλου στο Λούβρο, πλην όμως η παρουσία τους συνδέεται με τη δική μας ύπαρξη. Κάποτε θα έπρεπε να μελετηθεί σοβαρά με ποιον τρόπο η θέση τους στα εκεί μουσεία βοήθησε τις ελληνικές υποθέσεις τον 19ο και τον 20ό αιώνα- κι αυτή η μελέτη θα έπρεπε να προηγηθεί της μάλλον αφελούς εθνοκεντρικής πολιτικής τού «φέρτε τα τώρα πίσω γιατί είναι δικά μας».

Ακόμη κι όταν θέλουν να μας χλευάσουν ή να οικτίρουν τα μαύρα μας τα χάλια, αυτά χρησιμοποιούν. Την κατάρρευση της ελληνικής οικονομίας, όπως είναι γνωστό, τη συμβόλισαν με τον βομβαρδισμένο Παρθενώνα και την Αφροδίτη της Μήλου η οποία τείνει προκλητικά τον μεσαίο του δεξιού της χεριού στο εξώφυλλο εκείνου του γερμανικού περιοδικού.

Εχει επίσης ενδιαφέρον να σταθεί κανείς στο γεγονός ότι η παρουσία τους ανάμεσά μας, ως υπαρξιακή παράμετρος, πρωταγωνίστησε και στην ψυχοπαθολογία μας. Η παραφουσκωμένη ρητορεία σε συνδυασμό με τη βαθύτατη άγνοια και την απύθμενη αδιαφορία, σε πρώτη ευκαιρία ξεσπούν για να εμπλουτίσουν με μερικές ακόμη οιμωγές την εικόνα που η αυτάρεσκη κατάντια μας φτιάχνει για τον εαυτό της.

«Αχ που εμείς χτίζαμε Παρθενώνες όταν εσείς μασουλάγατε βαλανίδια!». «Αχ που δεν καταλαβαίνετε τον πόνο μας!» και αχ και βαχ και αχ και βαχ, δις και τρις, στη νιοστή.

Τοποτηρητές της ύπαρξής τους είναι, ως γνωστόν, οι αρχαιολόγοι. Κάποτε ρομαντικοί, προσηλωμένοι στο έργο τους με πίστη που θυμίζει ιερατείο, συμμετέχουν στη δημόσια ζωή της χώρας ως ένας από τους ισχυρότερους και ανθεκτικότερους θεσμούς της. Δεν χρειάζεται κι εδώ να πούμε πως είναι αναγκασμένοι να συμπεριφέρονται ως αμυνόμενοι σε μια ζωή που επιτίθεται από παντού, άλλοτε συστηματικά, άλλοτε άναρχα. Οποιοι τους κατηγορούν για συντηρητική νοοτροπία δεν θα πρέπει να ξεχνούν πως η δουλειά τους είναι να συντηρούν.

Διάβαζα την περασμένη Κυριακή στην «Καθημερινή» τις απόψεις τεσσάρων εξ αυτών για την κατάσταση που επικρατεί σήμερα, κυρίως δε για τον τρόπο με τον οποίον αντιμετωπίζει η ελληνική κοινωνία το έργο τους. Ηταν ο Χρίστος Ντούμας, ο Μανόλης Κορρές, ο Βασίλης Πετράκος και ο Χαράλαμπος Μπούρας, όλοι τους με πλούσιες περγαμηνές στο ενεργητικό τους. Πρέπει να δίνεται το Ηρώδειο σε λαϊκούς τραγουδιστές; Ή μήπως κι αυτό είναι σύμπτωμα του υστερικού προοδευτισμού μιας κοινωνίας που προσπαθεί να γομώσει το κενό της παιδείας της με τους σπασμούς της ισοπέδωσης και του κακού της γούστου;

Εχουν δίκιο. Πλην όμως, γιατί υπάρχει ένα «πλην όμως». Και δεν αναφέρομαι στην ανάγκη χρηματοδότησης ενός σημαντικού έργου από τα άδεια ταμεία ενός μάλλον ασήμαντου κράτους. Αναφέρομαι στη νοοτροπία.

Η πολιτική διαχείρισης και των αρχαιολογικών μας χώρων και των μουσείων μας στηρίχθηκε για δύο αιώνες περίπου σε έναν κοινό τόπο: ήταν το παγκόσμιο ενδιαφέρον που προκαλούσε η ελληνική αρχαιότητα. Με δυο λόγια: δεν είχαμε ανάγκη να τους καλέσουμε για να έρθουν να δουν τα αριστουργήματά μας. Ερχονταν από μόνοι τους κι εμείς το μόνο που χρειαζόταν να κάνουμε ήταν να ανοίξουμε τις πόρτες για να τους υποδεχθούμε. Ας αφήσουμε τις πόρτες της Ακρόπολης που τις κλείνουν οι υποτιθέμενοι φύλακές της κατά βούλησιν ή τις πόρτες του Βυζαντινού Μουσείου Θεσσαλονίκης που για μήνες έκλειναν τα Σαββατοκύριακα λόγω ελλείψεως προσωπικού. Αυτά είναι τα συμπτώματα. Το πρόβλημα είναι λίγο πιο κάτω Και το πιο κάτω είναι πως στον εικοστό πρώτο αιώνα το ενδιαφέρον για τον ελληνικό πολιτισμό δεν αποτελεί πλέον κοινό τόπο της παιδείας- και όχι μόνον της νεοελληνικής. Δεν είναι πλέον υπόθεση της «κοινής ευαισθησίας», όπως το χαρακτήριζε η Μαργκερίτ Γιουρσενάρ. Εχει μπει σε έναν διεθνή ανταγωνισμό πολιτισμών που χαράσσουν τη γεωγραφία της παγκοσμιοποιημένης οικουμένης μας. Και εκεί έχει να αντιμετωπίσει έναν λυσσαλέο ανταγωνισμό στον οποίον για να σταθεί χρειάζεται και έμπνευση και ευρηματικότητα.