Οι κανίβαλοι δραπετεύουν από τον κυβερνοχώρο

Συναρμολογώντας τις ψηφίδες της πλοκής αυτού του μυθιστορήματος, ο αναγνώστης βλέπει να προβάλλει σιγά σιγά το σχήμα ενός θρίλερ τρόμου, που μπροστά του θα ωχριούσαν πολλές αμερικανικές ταινίες και βιβλία του είδους. Αλλά για να το αντιληφθεί αυτό πρέπει να προχωρήσει πολύ την ανάγνωση, να φτάσει σχεδόν ώς το τέλος. Γιατί, κατά την προσφιλή τακτική της Ελένης Γιαννακάκη, οι ψηφίδες αυτές αναδύονται σποραδικά κι αιφνιδιαστικά σαν βραχονησίδες μέσα από το θολό πέλαγος ενός μακροσκελούς, συνειρμικού μονόλογου, που εκπορεύεται από τον αρνητικό πρωταγωνιστή της ιστορίας.

Τα τρία μυθιστορήματα που έχει δώσει ώς τώρα η Ρεθυμνιώτισσα καθηγήτρια της νεοελληνικής λογοτεχνίας, απόδημη εδώ και πολλά χρόνια σε διάφορες χώρες του κόσμου, παρουσιάζουν εντυπωσιακή ομοιογένεια στη θεματολογία. Κοινός παρονομαστής τους είναι το τέρας που μπορεί να κρύβει μέσα του ο σύγχρονος καθωσπρέπει, καλοβαλμένος, ευυπόληπτος ΄Ελληνας αστός και που- αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον- δεν είναι καμιά απωθημένη, ασύνειδη πλευρά ενός κατά τ΄ άλλα ενάρετου πολίτη, όπως στο δίπολο δρ Τζέκιλκύριος Χάιντ, αλλά φυσικό προϊόν της κανιβαλικά ηδονοθηρικής κουλτούρας της εποχής μας. Στο Περί ορέξεως και άλλων δεινών (2001), εκλεπτυσμένοι πανεπιστημιακοί με χόμπι τη γαστρονομία επιδίδονται σε σεξουαλικά όργια που έχουν θανάσιμη κατάληξη. Στο Τα χερουβείμ της μοκέτας (2006), μια νεόπλουτη φτάνει ώς τη δολοφονία για να διαφυλάξει την κοινωνική περιωπή και την επίπλαστη οικογενειακή γαλήνη της. Και τώρα, στο Σναφ, ένας νέος «καλής οικογενείας», εθισμένος στην εικονική πραγματικότητα των βιντεοπαιχνιδιών και του διαδίκτυου, αναπτύσσει κι εφαρμόζει μια δική του αισθητική του φόνου, ως υπέρτατη έκφραση της δύναμης του ανθρώπου-δη- μιουργού.

Ο 34χρονος Μανούσος Νούσιας, ο ήρωας του μυθιστορήματος, διδάσκει νεοελληνικό πολιτισμό (τι ειρωνεία, όταν ο αναγνώστης θα το πληροφορηθεί!) στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Μεριμνά για την ακαδημαϊκή καριέρα του, φροντίζει τη μητέρα του, κάνει σχέδια για γάμο. ΄Ενας πολίτης υπεράνω υποψίας. Αυτό όμως στο τελευταίο κομμάτι του βιβλίου, που διαδραματίζεται σ΄ ένα σχετικά μακρινό μέλλον, το 2028. Στα προηγούμενα, έχουμε γνωρίσει έναν πολύ αλλιώτικο Νούσια. Στην πραγματικότητα, καθένα από τα τρία μέρη του μυθιστορήματος αφηγείται, δια στόματος του ίδιου του Νούσια, μία μέρα από τη ζωή του σε διαφορετικές ηλικίες. Την πρώτη, τον Αύγουστο του 2008, είναι δεκατετράχρονος έφηβος στο Ρέθυμνο, τη δεύτερη, τον Αύγουστο του 2014, εικοσάχρονος φοιτητής στην Αθήνα και την τρίτη, τον Ιούνιο του 2028, ο ανεπίληπτος νέος επιστήμονας που περιγράψαμε.

Σ ε μια βόλτα με το ποδήλατο, ο έφηβος Μανούσος γίνεται μάρτυρας ενός θανατηφόρου τροχαίου και το καταγράφει μ΄ ενθουσιασμό στο κινητό του, με σκοπό να κάνει φιγούρα στους φίλους του, που δεν τον έχουν περί πολλού. Δεν ξέρει ότι ο άνδρας που καίγεται μέσα στο αυτοκίνητο είναι ο ίδιος ο πατέρας του. Θα το μάθει λίγο αργότερα, και το σοκ της είδησης θα συνοδευτεί από άλλες, βαριές αποκαλύψεις για την κρυφή ζωή και των δύο γονιών του (η υποκρισία και η ηθική διάβρωση των ελληνικών αστικών οικογενειών είναι ένα παράλληλο μοτίβο στην τερατογονία που ξετυλίγουν τα μυθιστορήματα της Γιαννακάκη).

Εξι χρόνια αργότερα ο Μανούσος, απρόθυμος φοιτητής της Νομικής στην Αθήνα και πολύ πιο ένθερμος επίδοξος κινηματογραφιστής, έχει λιγότερη επαφή με τον πραγματικό κόσμο απ΄ ό, τι με τον κυβερνοχώρο, όπου αυτός, η κοπέλα του και οι φίλοι του ζουν μια εικονική δεύτερη ζωή μέσα από επινοημένους εαυτούς και ρόλους. ΄Ηδη με παιδεραστικές και σαδιστικές ροπές, ο Μανούσος εμπνέεται το σενάριο ενός «σναφ» (όπως λέγονται οι ταινίες που απαθανατίζουν πραγματικές, τελετουργικές ανθρωποκτονίες, για να πουληθούν κατόπιν στους φαν του είδους) και πείθει τους φίλους του να το γυρίσουν. Στο τρίτο μέρος θα μάθουμε με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες πώς πραγματοποιήθηκε το σχέδιο. Η αιματοβαμμένη παρέα, σοκαρισμένη από την πράξη της, θα σκορπίσει και ο Μανούσος Νούσιας θα προσπαθεί έκτοτε να μη θυμάται εκείνο το γεγονός. Την εποχή που τον παρακολουθούμε καθηγητή στην Οξφόρδη, δείχνει να συμπεριφέρεται φυσιολογικά, ελέγχει τις παλιές παρορμήσεις του και αντιλαμβάνεται μάλιστα ότι, παρόλο που ο ίδιος είναι σφραγισμένος από την κουλτούρα της εικονικής πραγματικότητας και του ριάλιτι, η ακμή της έχει παρέλθει προ πολλού και ο κόσμος επιστρέφει σ΄ έναν πολιτισμό του λόγου (ενδιαφέρουσα προφητεία της συγγραφέως). Ωστόσο τα φαντάσματα του παρελθόντος τον κατατρύχουν και κάποια στιγμή, στο τέλος του μυθιστορήματος, θα πάρουν ξανά σάρκα και οστά, χάρη σε μια απρόσμενη τροπή, που συνοδεύεται από μια καινούργια συνταρακτική αποκάλυψη. Η Γιαννακάκη χειρίζεται με δεξιοτεχνία ένα θέμα που, όπως υπαινίσσεται επανειλημμένα και η ίδια, έχει αναλογίες με το μυθιστόρημα του Ουίλλιαμ Γκόλντινγκ O άρχοντας των μυγών και θα μπορούσε μάλιστα να θεωρηθεί παραλλαγή του προσαρμοσμένη στις σύγχρονες πολιτισμικές συνθήκες. Ο Μανούσος του Σναφ είναι ακραία μεν, αλλά ενδεικτική περίπτωση νέου της εποχής μας, ο οποίος έχει συνηθίσει να μη διακρίνει την εικονική από την υλική πραγματικότητα και, όταν επιχειρεί τη μεταφορά της πρώτης στη δεύτερη, για να γευθεί στην πράξη την ηδονή του δημιουργού που πλάθει και ακυρώνει έναν ήρωά του, ανακαλύπτει έντρομος την τεράστια διαφορά ανάμεσα στις δύο. Οι μονόλογοί του στα δύο πρώτα μέρη του βιβλίου, εκτός του ότι το ύφος και το λεκτικό τους είναι πειστικά προσαρμοσμένα από τη συγγραφέα, όπως και στο τρίτο μέρος άλλωστε, στο αντίστοιχο ηλικιακό και κοινωνικό προφίλ του, αποδίδουν έντεχνα αυτή τη σύγχυση ανάμεσα στους δύο κόσμους. Η εξαιρετικά ευφάνταστη πλοκή (πιο πολυδαίδαλη απ΄ όσο μπορεί να φανεί από το περίγραμμα που έδωσα εδώ) εμπλέκει σε κάθε φάση της αφήγησης με καινούργιο τρόπο το οικογενειακό και πολιτισμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο διαμορφώθηκε ο αρρωστημένος χαρακτήρας του Μανούσου.

Εχω πάντως την εντύπωση ότι, προς το τέλος του βιβλίου, αυτός ο μυθοπλαστικός οίστρος της συγγραφέως την παρέσυρε σ΄ επινοήσεις που απειλούν να πνίξουν τον αντίκτυπο από την ανάπτυξη του κεντρικού θέματός της. Και γενικά, δεν είμαι βέβαιος ότι το Σναφ έχει τη συνεπή αρχιτεκτονική των δύο προηγούμενων μυθιστορημάτων της Γιαννακάκη, παρόλο που το θεματικό βεληνεκές του είναι μεγαλύτερο, η πλοκή του πιο ενδιαφέρουσα και η γραφή του πιο ποικιλότροπη. Αναρωτιέμαι π.χ. αν η ροπή του Μανούσου προς την παιδοφιλία και τους βιασμούς αγοριών, εκδηλωμένη ήδη στην εφηβεία του, ήταν αναγκαία για την οικονομία του μυθιστορήματος και αν αιτιολογείται επαρκώς από το μυθιστόρημα, όπως η έλξη του προς τα σναφ ή όπως τα εγκλήματα στα δύο παλιότερα βιβλία. Εκτός από αυτό, η όλη αφήγηση του Νούσια φαίνεται, από διάφορες εσωτερικές ενδείξεις, να γίνεται από τη σκοπιά μιας φάσης της ζωής του μεταγενέστερης και από την περίοδο της Οξφόρδης.

Αλλά τότε πώς δικαιολογείται το ύφος του πρώτου και του δεύτερου μέρους, προσαρμοσμένο, όπως είπαμε, στο ιδιόλεκτο των σημερινών εφήβων και εικοσάρηδων αντίστοιχα;

Η συγγραφέας, βέβαια, έχει μια απάντηση σ΄ αυτό. Μας την επιφυλάσσει, σαν τελευταία έκπληξη, σ΄ ένα επίμετρο που τιτλοφορείται «Βιογραφικό του συγγραφέα». Ποιανού συγγραφέα; Του Μανούσου Νούσια! Ο πρωταγωνιστής του Σναφ εμφανίζεται αναδρομικά ως δημιουργός του, η όλη ιστορία ως επινόημα της φαντασίας του, ως το πρώτο μυθιστόρημα ενός καθηγητή πανεπιστημίου και βραβευμένου σκηνοθέτη. ΄Εχουμε εδώ μια παιγνιώδη, αλλά μάλλον άτοπη εφαρμογή του μοντερνιστικού τεχνάσματος που δίνει έμφαση στον πεποιημένο χαρακτήρα του λογοτεχνικού κειμένου. Μου θυμίζει πολύ το τέλος της κλασικής γερμανικής ταινίας Το εργαστήρι του δρος Καλιγκάρι . Στην ταινία εκείνη, ο δρ Καλιγκάρι είναι ένας σατανικός ψυχίατρος σ΄ ένα ίδρυμα, ο οποίος υπνωτίζει έναν ασθενή του και τον βάζει να διαπράττει για λογαριασμό του διάφορους φόνους. Στο τέλος όμως βγαίνει ο ίδιος και μας λέει ότι όσα είδαμε ήταν η φαντασίωση του συγκεκριμένου ασθενούς και ότι τώρα ξέρει πώς να τον θεραπεύσει.

Λέγεται ότι αυτή η ακροτελεύτια σκηνή επιβλήθηκε στον σκηνοθέτη από τη λογοκρισία, για ν΄ αμβλυνθεί η εντύπωση από μια σκανδαλώδη αφήγηση, που παρουσίαζε μια δημόσια αυθεντία ως εμπρόθετα εγκληματική. Τι ήταν όμως αυτό που έκανε τη Γιαννακάκη ν΄ αμβλύνει, με το σκέρτσο του «Βιογραφικού», την εντύπωση από τη δική της, όχι λιγότερο σοκαριστική και οπωσδήποτε πιο πιστευτή ιστορία;