Ανατόμος αντιφάσεων μετά τον κομμουνισμό

«Ηελευθερία είναι πιο περίπλοκη από την εξουσία», έλεγε ο Τόμας Μαν. Και στις μετακομμουνιστικές κοινωνίες είναι κάτι χειρότερο, συμπληρώνει ο Νόρμαν Μάνεα: «είναι χαοτική». Μετά το 1989, «τα μυστικά που αποκαλύφθηκαν ξαφνικά διέλυσαν οικογένειες, φιλίες, την ίδια την αίσθηση της κοινότητας και την όποια κοινωνική σταθερότητα. Η παλιά υποκρισία αντικαταστάθηκε με μια νέα υποκρισία και το ίδιο έγινε με τον οπορτουνισμό, αφού από τη μία μέρα στην άλλη ένας ολόκληρος κόσμος που είχε εμπλοκή με τα κομμουνιστικά καθεστώτα ξύπνησε αθώος και αντικομμουνιστής. Παράλληλα μια μεγάλη μερίδα του αναλώθηκε στην αντεκδίκηση και στη μνησικακία που έγιναν πρόσφορο έδαφος για την καλλιέργεια ενός επιθετικού εθνικισμού».

Ρουμάνος που δεν δήλωσε ποτέ «διαφωνών» εγκατεστημένος στις ΗΠΑ από το 1987, με διπλή υπηκοότητα πλέον αλλά με λογοτεχνική γλώσσα τα ρουμανικά, καθηγητής Ευρωπαϊκών Πολιτισμικών Σπουδών στο εκλεκτό Βard College και συγγραφέας αναγνωρισμένος διεθνώς ο οποίος έχει πίσω του δεκαπέντε χρόνια (1959-1974) ως πολιτικός μηχανικός στο Βουκουρέστι, ο Μάνεα είναι ίσως ο ιδανικός διανοούμενος για να αποκρυπτογραφήσει τις αντιφάσεις στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης που βγήκαν από τη σοβιετική κηδεμονία και διεκδικούν την αφομοίωσή τους στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Διότι είχε διαδοχικά τις εμπειρίες των στρατοπέδων συγκέντρωσης (Ουκρανία 1940-1945), του φασιστικού ολοκληρωτισμού του Αντονέσκου, της «κόκκινης ουτοπίας» στη στυγνή εκδοχή του Τσαουσέσκου, της εξορίας, και τέλος, το 1997, την εμπειρία της επιστροφής- ή μάλλον, της παρωδίας της επιστροφής- στη γενέτειρά του, καθώς και του νέου αντισημιτισμού που ανθεί εκεί, από την πλευρά της πνευματικής ελίτ η οποία εμφανίζει κατά τα άλλα «τέλεια δημοκρατική συμπεριφορά»… Για όλα αυτά μίλησε το 2003 στην Επιστροφή του χούλιγκαν, που μόλις κυκλοφόρησε στα ελληνικά (Καστανιώτης, μτφ. Ελευθερία Πρέντα-Ζήκου), και που παρουσιάζει απόψε στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου της Θεσσαλονίκης. Και όλα τα αναστοχάζεται στην πρόσφατη αρθρογραφία του, όπου τονίζει πως οι λαοί των πρώην «λαϊκών δημοκρατιών» μάς διδάσκουν ότι η μετάβαση από μια κλειστή σε μια ανοιχτή κοινωνία είναι πολύ δύσκολη.

«Η ελευθερία», προσθέτει ο Μάνεα, «μεταβάλλει το πλαίσιο και την ουσία των επιλογών καθώς και της ατομικής και συλλογικής ευθύνης· αναδεικνύει την αντίθεση ανάμεσα στην πρωτοβουλία και στην απάθεια, ανάμεσα στην τόλμη και στην υπακοή, στην ανταγωνιστικότητα και στην κρατική εξάρτηση». Ολος αυτός ο ανατολικοευρωπαϊκός κόσμος πρέπει λοιπόν «να διαπαιδαγωγηθεί στην ελευθερία, προκειμένου να μπορέσει να αντιμετωπίσει τα ρίσκα και τις ευκαιρίες που αυτή συνεπάγεται». Οσο για τον ίδιο, εξακολουθεί να αισθάνεται «ένας outsider», μας έλεγε με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη, «ένας ακροβάτης που ισορροπεί σε δύο άλογα, αν όχι σε τρία (το ρουμανικό, το αμερικανικό και το εβραϊκό)». Παραμένει λοιπόν σκεπτικιστής και απέναντι στον αμερικανικό παράδεισο, όπου επικρατεί, λέει, όχι η ειρήνη, η φιλανθρωπία ή η ευγένεια, αλλά «ένα νέο παιχνίδι που τους κρατά όλους απασχολημένους 24 ώρες: ο ανταγωνισμός».

Εκείνο που απουσιάζει- ευτυχώς – από τον λόγο και τα βιβλία του Νόρμαν Μάνεα είναι ο τόνος της ανατολικοευρωπαϊκής αυτολύπησης. Ισως γι΄ αυτό κεντρίζουν τον σύγχρονο προβληματισμό. Στην Επιστροφή του χούλιγκαν λ.χ. αφηγείται το πραγματικό ταξίδι επιστροφής του στη Ρουμανία ύστερα από δέκα χρόνια απουσίας αλλά και την επιστροφή στο παρελθόν του με την έννοια της επανεξέτασης της ζωής του. Οπως όμως επισημαίνει ο Αντόνιο Ταμπούκι στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης, το αυτοβιογραφικό του σχεδιάγραμμα συνδυάζεται με την Ιστορία, τον φιλοσοφικό στοχασμό, την άποψη του κόσμου, το ταξίδι στην ανθρώπινη ψυχή και την υψηλού επιπέδου λογοτεχνία. Ακούμε λοιπόν τον Μάνεα να συνδιαλέγεται με τα φαντάσματά του (Τσέλαν, Κάφκα, Σιοράν, Ελιάντε κ.ά.) σε επίπεδο ηθικών διλημμάτων ή επιλογών. Τον ακούμε να απαντάει σε όσους τον κατέκριναν για «χουλιγκανισμό», για προσβολή δηλαδή του ρουμανικού λαού. Και βλέπουμε να ξεπηδούν ολοζώντανοι οι χαρακτήρες της μετασταλινικής Ρουμανίας, εκείνοι που έθαψαν τον εαυτό τους σε μια βουβή παραίτηση και οι άλλοι που υπέκυψαν στην ενδοτικότητα ή στον χαφιεδισμό. Οπως εκείνος ο φίλος του, ο ποιητής Αλίν, που του είχε αποκαλύψει ότι έγινε πληροφοριοδότης της Σεκουριτάτε και ότι υπέβαλλε τακτικές «αλλά ανώδυνες» αναφορές για το πρόσωπό του. Η φιλία τους δεν διαλύθηκε, όμως ο Μάνεα παραδέχεται ότι τον δηλητηρίασαν οι υποψίες, για να σχολιάσει εντέλει σήμερα το γεγονός ότι στη σοσιαλιστική εποχή η ζωή ολονών «ήταν διπλή, τριπλή και πολλαπλή…».