Ιδέες

Η τύρβη της Μάρθας
, Του Κώστα Γεωργουσόπουλου

Θα φανώ σήμερα ίσως βλάσφημος, αλλά πάντα με είλκυε κάθε είδους πρόκληση που εκκινούσε από το βάθος της γλωσσικής μας παράδοσης και από την πολυσημία των εννοιών μέσα στην περιπέτεια της γλωσσικής διαχρονίας
Στο Ευαγγέλιο του Λουκά που διαβάζεται σήμερα υπάρχει μια άπαξ λέξη που δεν συναντάται πουθενά αλλού στη Γραφή τουλάχιστον. Είναι το ρήμα «τυρβάζομαι», το οποίο εκφωνεί κατά τον Ευαγγελιστή ο Ιησούς απευθυνόμενος στην αδελφή του Λαζάρου Μάρθα: «Μάρθα, Μάρθα, μεριμνάς και τυρβάζ Fη περί πολλά· ενός δε έστι χρεία…». Οι περισσότεροι σήμερα παραπέμποντας στο χωρίο του Λουκά το μεταποιούν ως εξής: «Περί πολλών μεριμνάς και τυρβάζεις» όταν αναφέρονται σε δεύτερο πρόσωπο, όπως ακριβώς και ο Ιησούς. Ο τύπος τυρβάζομαι αναγράφεται μόνο και άπαξ όπως σημείωσα στον Λουκά, ενώ αργότερα το ρήμα έχει κυριαρχήσει με τον τύπο τυρβάζω. Έτσι όμως απαντάται και στον Αριστοφάνη. Άρα είναι νόμιμοι και οι δύο τύποι και ιστορικά πειστικότερος ο τύπος τυρβάζω. Όπως και να έχει, πάντως, απλώς το αναφέρω γιατί συχνά από σχολαστικούς εντοπίζεται και διορθώνεται υπέρ του «ελληνιστικού» Λουκά και ως εκ τούτου της κοινής ελληνικής του καιρού του. Το ρήμα πάντως σημαίνει θορυβώ, ταράσσω, φλυαρώ, κάνω σαματά. Και η αναφορά του Ιησού στη συμπεριφορά της Μάρθας εντοπίζεται σε μια υπερκινητική, συνεχώς θορυβούσα, γελώσα, κλαίουσα, περισσόλογη, αμετροεπή γυναίκα.

Είναι μια, θαρρώ, έξοχη κριτικά ρεαλιστική και γνωστή εικόνα μιας μεσογειακής γυναικείας συμπεριφοράς, ιδιαίτερα σε ημέρες πένθους, χαράς, γλεντιού, παρηγορίας. Πόσοι, τουλάχιστον σε παλαιότερες εποχές, δεν θυμόμαστε γιαγιάδες, μανάδες, αδελφές, νύφες σε μέρες πένθους, πριν από την εκφορά, κατά την κηδεία αλλά και κατά το γνωστό τραπέζι της παρηγοριάς, τη μακαριά, να προσπαθούν να καλύψουν την απελπισία και τον σπαραγμό με πλησμονή δακρύων, μοιρολογιών, αφηγήσεων από τη ζωή του τεθνεώτος, νοσταλγικών αναφορών σε ευτυχείς ημέρες. Πόσοι δεν θυμόμαστε νόστους, επιστροφές ξενιτεμένων, ναυτικών, μεταναστών, χαμένων που ανευρέθησαν, στρατιωτών έπειτα από χρόνια δοκιμασίας σε πεδία μαχών να γίνονται αντικείμενο εκ μέρους των γυναικών μιας παλίρροιας λόγων, ευχών, καλωσορισμάτων, ενθυμήσεων, ανεκδότων, σημαντικών αξιομνημόνευτων λέξεων που έχουν στοιχειώσει τον χρόνο της αναμονής, τον ύπνο και τους εφιάλτες των γυναικών στη γενέθλια γη και στον οίκο.

Στον γάμο, στα βαφτίσια, στο γλέντι, στο πανηγύρι του πολιούχου αγίου, στα νυχτέρια της συγκομιδής η γυναίκα σκεπάζει τη συγκίνηση, που οι άντρες συχνά αχώνευτη την καταπίνουν από ντροπή(;), με πολλά λόγια, με ακατάσχετη φλυαρία, με λεκτικό παφλασμό που συνοδεύεται πάντα από μια υπερκινητικότητα, με μια συνεχή μέριμνα, ένα πηγαινέλα, με μια σπουδή σχεδόν δαιμονική.

Προσπαθώντας να ανιχνεύσω και την επιλογή από τον Λουκά μιας λέξης απροσδόκητης στα χείλη του Χριστού, μιας τελείως άγνωστης λέξης σε όλο το λεξιλογικό φάσμα της Αγίας Γραφής, και της Παλαιάς και της Καινής, διαπίστωσα αναδιφώντας τις πηγές πως και το ουσιαστικό τύρβη αλλά και κυρίως ο τεχνικός όρος τυρβασία έχουν διονυσιακή καταγωγή. Ο Διόνυσος είχε ως προσωνύμιο, εκτός των άλλων (Δενδρίτης, Άνθιος, Κάρπιος, Φλευς, Βάκχος), το προσηγορικό Βρόμιος που σημαίνει αυτός που χτυπά τα πόδια στη γη, που δονεί και δονείται, ο ταραχοποιός, ο σαματατζής, ο φωνακλάς πανηγυριστής στην ξεφάντωση. Και η τύρβη ήταν αυτός ο θορυβώδης τρόπος συμπεριφοράς, ο μεθυσμένος του γλεντιού που τα κάνει όλα άνω κάτω. Παρ΄ όλα αυτά, σε μια πιο ειδικευμένη χρήση η λέξη τύρβη αναφερόταν και σε διονυσιακές τελετές, δηλαδή πιο κωδικοποιημένες εκδηλώσεις βακχικής μέθεξης και εορταστικής ευωχίας και παννυχίδος. Αλλά ο όρος τυρβασία είναι ακόμη πιο αποκαλυπτικός αφού πρόκειται για ειδικό χορό προς τιμήν του Βάκχου. Οι πηγές μιλάνε για διθυραμβικό άσμα συνοδευόμενο από ορχούμενο τελετουργικό. Με αυτά τα γλωσσικά προικιά, ας προσπαθήσουμε πλέον να συλλάβουμε τη χρήση τού τυρβάζομαι στη συγκεκριμένη στιγμή από το πένθος και την ανάσταση του Λαζάρου. Ο Χριστός τρυφερά μαλώνει τη Μάρθα που σχεδόν βρίσκεται σε ένα παραληρηματικό λεκτικά και κινησιολογικά οιστρήλατο και αναρχοορχούμενο πηγαινέλα χαράς και έκπληξης μετά το πένθος και τη συντριβή. Το συγκεκριμένο ρήμα στο στόμα του Χριστού από τον Ευαγγελιστή, που βέβαια γράφει το Ευαγγέλιό του πολλά χρόνια μετά την Ανάσταση του Κυρίου, αν δεν αποδοθεί σε μια τυχαία και επιχωριάζουσα αρχαιολατρική λεξιλαγνεία (όχι σπάνιο πράγμα στην ελληνιστική ανατολή), δείχνει πως πρέπουσα συμπεριφορά μπροστά στο μυστήριο του θανάτου και την προσδοκία μιας μετά θάνατον ζωής θα πρέπει να είναι η σιωπή, το απόλυτο σέβας, η σεμνότητα και η άκρα ταπείνωση.

Η ενθουσιώδης και λαλίστατη, σχεδόν κορυβαντιώσα Μάρθα θα πρέπει να ακολουθήσει τη Σιωπή του αδελφού της Λαζάρου, που γυρίζοντας μετά την τριήμερη θανή του από τον Άδη στέκει βουβός, αμίλητος και δεν γίνεται ούτε άγγελος φρίκης ούτε άγγελος αγαλλίασης. Η εμπειρία του από την ες Άδου κάθοδον είναι τέτοια ώστε τον κυριεύει μια ακατανόητη για την περιέργειά μας καταπληξία.

Οι λαοί του Νότου πριν ακόμη από τη χριστολογική πορεία γιόρταζαν με θόρυβο, άκρατη φλυαρία, ταραχώδεις γιορτές και τρικούβερτα γλέντια τους αναστάντες θεούς τους, τον Άδωνι και τον Όσιρι. Κορύβαντες και τυρβαζόμενοι, μαινόμενες γυναίκες και οιστρήλατοι άντρες εν χοροίς και οργάνοις, οινόφλυγες, φαλλοφόροι και διονυσιάζουσες τιμούσαν με τη χαρά της ζωής την ήττα του θανάτου.

Η μέριμνα της Μάρθας και το τύρβασμά της παρέβλεψαν την ήπια, γαλήνια και τρυφερή επιθυμία του Χριστού.

Η Μάρθα σχεδόν βρίσκεται σε ένα παραληρηματικό λεκτικά και κινησιολογικά οιστρήλατο και αναρχοορχούμενο πηγαινέλα χαράς και έκπληξης μετά το πένθος και τη συντριβή

Αφήστε τον Λάζαρο να σιωπά

Είναι σημαντικό που αυτή τη διονυσιακή μέθη, την απόλυτη κατάφαση της ζωής και τη χαρά για το νείκος του θανάτου τα οφείλουμε συχνά πυκνά στη γυναίκα. Αλλά γιατί όχι. αφού αυτή είναι η πάροχος της ζωής και αυτή έχει μέσα στους αιώνες και το προνόμιο του θρήνου και όχι, βέβαια, γιατί είναι ασθενέστερη και συναισθηματικότερη και άλλα ηχηρά προνόμια, αλλά γιατί περισσότερο από το άρρεν εγγράφει στο σώμα της ανεξίτηλα τα δύο όρια της υπάρξεως, τη γέννηση και τη θανή, το λίκνο και το φέρετρο, το γέλιο και το δάκρυ, το νανούρισμα και το μοιρολόι.

Αν είχε επικρατήσει η μοναδική χρεία της σιωπής δεν θα υπήρχε η τέχνη, ο λυρισμός, η τραγωδία, ο χορός του Απρίλη με τον έρωτα και οι ανάκουστοι κελαϊδισμοί και οι λιποθυμισμένοι στην οργιάζουσα φύση.

Αφήστε τον Λάζαρο να σιωπά, να κρύβει το μυστήριο του αγνώστου, να συντηρεί τον τρόμο του τετελεσμένου και την προσδοκία του Επέκεινα, αφήστε τον Λάζαρο να καταπίνει το μυστικό του, είτε αυτό είναι το Μηδέν είτε το αιώνιο και το άπειρο. Και αφήστε τη Μάρθα να μεριμνά, να φροντίζει, να γνοιάζεται, να φλυαρεί, να τιτιβίζει, να κελαϊδή, να κακαρίζει, να οργώνει τον χρόνο, να τον σπέρνει τραγούδια, μοιρολόγια, παραμύθια, παρηγοριά. Αφήστε τη Μάρθα να πανηγυρίζει τον ερχομό της άνοιξης, του ξενιτεμένου, του ταξιδιώτη, του νεκρού αδελφού, του στρατιώτη, του παραπλανημένου αδελφού, γιου, εγγονού και να κλαίει από χαρά και να χαίρεται, να χορταίνει τον θρήνο της, να ανακουφίζεται από τον κάματον ευκάματον και τον πόνον ηδύν της οιστρηλατούσας την ύπαρξή της βακχίας.

Θεέ μου, σχώρα με!