Ο ακράτητος και ο ακρατής

Aυτός ο καθηγητής Υ (ή συνταγματάρχης Ρεζεντά, όπως θα δηλώσει κάποια στιγμή, διαμαρτυρόμενος για τη μετονομασία του) είναι ανύπαρκτο πρόσωπο. Τον σκάρωσε η φαντασία του Σελίν. Είναι ένα γελοίο, ψοφοδεές ανθρωπάκι, ένας κουφιοκέφαλος ανθυπολόγιος, τον οποίο υποτίθεται ότι έστειλε στον Σελίν ο εκδότης του, ο μέγας Γκαλλιμάρ, για να του πάρει συνέντευξη «εφ΄ όλης της ύλης» (μ΄ εξαίρεση τα πολιτικά!) και να βοηθήσει έτσι στη βελτίωση της δημόσιας εικόνας του συγγραφέα.

Το τελευταίο το επιδίωκε πράγματι ο Γκαλλιμάρ και είχε κάθε λόγο γι΄ αυτό. Πρέπει να θυμηθούμε σε ποιες συνθήκες γράφτηκε αυτό το κείμενο. Βρισκόμαστε στο 1954. Ο Σελίν είναι ένα βδέλυγμα για το γαλλικό κοινό. Οι δόξες της δεκαετίας του 1930, με το Ταξίδι στην άκρη της νύχτας (ίσως το κορυφαίο μυθιστόρημα του εικοστού αιώνα) και το Θάνατος επί πιστώσει, έχουν ξεχαστεί, διαγραφεί. Τώρα πια δεν είναι παρά ένας δωσίλογος, ένας συνεργάτης των ναζί, και μικρή σημασία έχει ότι τον οδήγησε εκεί ο συναισθηματικός, τυφλός αντισημιτισμός του μάλλον παρά κάποια ταύτιση με τη ναζιστική ιδεολογία. Έχει περάσει έξι χρόνια εξόριστος και απομονωμένος, για ένα διάστημα και φυλακισμένος, στη Δανία. Πάνε τρία χρόνια που επέστρεψε στη Γαλλία, αλλά κανένας δεν θέλει ν΄ ακούσει γι΄ αυτόν. Το χειρότερο: ο ίδιος δεν κάνει καμιά προσπάθεια να γίνει κάπως πιο συμπαθής. Το αντίθετο μάλιστα. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, την απελπισία του Γκαλλιμάρ, τις εκκλήσεις του προς τον συγγραφέα του να γίνει πιο συνεργάσιμος, πιο «φιλικός» προς τα μίντια, να βάλει κι αυτός ένα χεράκι για να ευπρεπιστεί η φήμη του.

Σιγά μην έπαιζε αυτό το παιχνίδι ο ιδιοφυής αναρχικός και, κατά πρόθυμη ομολογία του, ενθουσιώδης μισάνθρωπος! Ο Σελίν απεχθανόταν την αστική κοινωνία, με όλους τους θεσμούς, τα ήθη, τις αξίες και τους ανθρώπινους χαρακτήρες της. Τη θεωρούσε χυδαία και κάλπικη. Το γεγονός ότι, γιατρός αυτός, δεν δεχόταν ποτέ χρήματα από τους ασθενείς του δεν μαρτυρεί μόνο περηφάνια αλλά και περιφρόνηση για την κουλτούρα του χρήματος και της εμπορευματοποιημένης γνώσης (και πιθανότατα αυτή η περιφρόνηση έθρεφε τη ρίζα του αντισημιτισμού του). Πίστευε πως ο πολιτισμός των σύγχρονων πόλεων είναι μια φτενή κι επιπλέον κακάσχημη μεταμφίεση της βαρβαρότητας που είχε γνωρίσει στο σφαγείο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και, λίγο αργότερα, ως επιστάτης σε μια φυτεία του Καμερούν.

Δεν υπήρχε περίπτωση, επομένως, να υποκλιθεί στο μάρκετινγκ. Θα το περιέπαιζε, θα το διέσυρε, θα το αποδομούσε. Και θα το έκανε προφασιζόμενος ότι συμμορφώνεται με τα κελεύσματά του. Το αποτέλεσμα ήταν αυτό το εξαίσια παραληρητικό κείμενο. Εξαίσια, γιατί είναι ένα γλωσσικό ευφορικό, αντάξιο του Σελίν και της κανιβαλικής, ακόμα και σκατολογικής γοητείας του γεμάτου σπαρταριστούς νεολογισμούς ύφους του. Παραληρητικό, γιατί είναι ένα μείγμα μεγαλομανίας, απόγνωσης κι εκστατικής ενόρασης.

Καθισμένος σ΄ ένα παγκάκι δίπλα στον κρυόμπλαστρο «καθηγητή» κι επίδοξο συγγραφέα, θλιβερό εκπρόσωπο του κομφορμιστικού πνεύματος και του ακαδημαϊκού γούστου, ο Σελίν τον προκαλεί, τον μαυλίζει, τον βρίζει, τον οικτίρει, του υπαγορεύει ερωτήσεις, τον πιέζει να επαναλάβει τις κατηγορίες που εκτοξεύονται εναντίον του (εκτός, είπαμε, από τα πολιτικά), δίνει απαντήσεις πότε εξηγητικές (με τον δικό του, φυσικά, τρόπο) πότε ειρωνικές και κάθε τόσο τον ρωτάει ανυπόμονα πόσες σελίδες έχουν γεμίσει οι σημειώσεις του, ώστε να συμπληρωθεί η «νόρμα» για ένα αξιοπρεπές σε όγκο βιβλίο!

Ο Σελίν δεν κουράζεται να λοιδορεί τις ακαδημίες, τα μίντια, τα φιλολογικά αλισβερίσια, τα γούστα του κοινού, τους συγγραφείς του συρμού αλλά και τους αναγορευμένους σε κλασικούς, τους εκδότες, ακόμα και τον δικό του εκδότη, ο οποίος παρουσιάζεται να σκέφτεται μόνο «χρηματοκιβωτιακά», με όλα όσα αυτό σημαίνει για τον Σελίν (ας παραδειγματιστούν μερικοί δικοί μας από το γεγονός ότι ο Γκαλλιμάρ εξέδωσε παρ΄ όλα αυτά το κείμενο και μάλιστα το συμπεριέλαβε, μαζί με το υπόλοιπο έργο του Σελίν, στην περιώνυμη σειρά της «Πλειάδας», μοναδική τιμή για ζώντα συγγραφέα). Είναι χαρακτηριστικό της ειρωνείας του το παρακάτω μικρό απόσπασμα της συνομιλίας:

«- Δεν είστε μεγάλος καλλιτέχνης!

– Όχι!… προφανώς! θα το ξέραμε!

– Δεν είστε μεγάλος συγγραφέας!

– Όχι… ούτε αυτό… βεβαίως! … θα το ΄γραφαν τα περιοδικά μόδας!» (σ. 50). Όπως βλέπουμε, ο Σελίν υπήρξε από τους πρώτους που επισήμαναν πώς διαμορφώνονται τα αισθητικά πρότυπα και πώς γίνεται κανείς «μεγάλος συγγραφέας» την εποχή της μαζικής κουλτούρας. Εξίσου προδρομικά φαίνονται σήμερα τα όσα λέει για την έκλειψη της αγάπης του αυθεντικού, για τη ροπή του κόσμου προς το κάλπικο, το κιτς, για τον εκφυλισμό της άλλοτε πρωτοποριακής τέχνης σε μόδα, για τον παραγκωνισμό των δημιουργών από τους αυτονομημένους, ασύδοτους, ναρκισσευόμενους ερμηνευτές (σκηνοθέτες, ηθοποιούς, μουσικούς εκτελεστές κ.λπ.), για τη λαίλαπα αυτού που ονομάζουμε στις μέρες μας «ροζ λογοτεχνία»:

«- Όλη η μάζα των κρετίνων… η άμορφη μάζα… αυτή που δε διαβάζει ούτε καν εφημερίδα… που ίσα ίσα πάει σινεμά…

– Αυτή μπορεί να διαβάζει κιτσορομάντζα;… – Όσο δε λέγεται!… να, στον καμπινέ προπαντός!… εκεί διανύει μια στοχαστική στιγμή!… που ΄ναι αναγκασμένη να γεμίσει!…

– Πόσους αναγνώστες μάς κάνει αυτή η μάζα;

– Ω! το 70… 80% ενός κανονικού πληθυσμού» (σ. 29- 30).

Με προσποιητή μετριοφροσύνη ο Σελίν ισχυρίζεται πως δεν είναι παρά ο εφευρέτης ενός μικρού πράγματος, αυτού που αποκαλεί «συγκινησιακό μυθιστόρημα» και το οποίο βασίζεται στην ανάμνηση κι επανενεργοποίηση του προφορικού λόγου στον γραπτό. Αλλά στους πολλούς συγγραφίσκους που θα ήταν έτοιμοι να δουν σ΄ αυτό έναν άκοπο τρόπο παραγωγής αβανταδόρικου ύφους απευθύνει σαφέστατη προειδοποίηση: «Μα προσοχή! μην την πατήσετε!… προσθέτω:η συγκίνηση της αργκό εξαντλείται γρήγορα! […] ένα ολόκληρο βιβλίο σε αργκό είναι πιο βαρετό κι από “Αναφορά του Ελεγκτικού Συνεδρίου΄ […] περίφημη πιπεριά η αργκό!… αλλά μενού ολόκληρο από πιπεριά σου κάνει άθλιο γεύμα!» (σ. 64-5).

Δεν χωράει αμφιβολία: όταν ο Σελίν λέει πως είναι ένας μικρός εφευρέτης, εννοεί πως είναι ένας μεγάλος συγγραφέας. Για την ακρίβεια, «ο μόνος συγγραφέας του αιώνα» (σ.

73). Η λογοτεχνία γι΄ αυτόν μπορεί να είναι μόνον ένα πράγμα, αυτό που κάνει ο ίδιος: «Δεν υπήρχε χώρος για δύο ύφη!… ήταν:το δικό μου ή το δικό τους!…» (σ. 74). Το δικό του, εννοείται το μόνο αυθεντικό, το χαρακτηρίζει ιμπρεσιονιστικό. Ο ιμπρεσιονισμός φαίνεται να είναι για τον Σελίν η υπέρτατη κατάκτηση της τέχνης γενικά. Ό,τι ακολούθησε, στη ζωγραφική, στη μουσική, στη λογοτεχνία, το θεωρεί ουτιδανό. Τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο τα μισεί, φυσικά. Έχουν, βλέπετε, και οι μεγάλοι καλλιτέχνες τη στενομυαλιά τους.

Aλλά η σπιρτάδα και η αιρετικότητα αυτού του μικρού βιβλίου δεν βρίσκονται τόσο στις ιδέες που εκφράζει ο Σελίν όσο στην κατάσταση που σκηνοθετεί: σε μια πλατεία, καθισμένος σ΄ ένα παγκάκι, ένας αποσυνάγωγος, αλαφροΐσκιωτος και λιγάκι ανισόρροπος συγγραφέας δίνει μπροστά στα μάτια των περαστικών συνέντευξη σ΄ ένα σαστισμένο ανθρωπάκι, που υποφέρει από ακράτεια και σφίγγεται απελπισμένα για να μη σπάσουν τα υδραυλικά του. Και για το grand finale του έργου, ο Σελίν παρασύρει τον «καθηγητή Υ», που χάνει πια τον έλεγχο της κύστης του, σ΄ ένα ξέφρενο, καρναβαλικό τρεχαλητό μέσα από τους δρόμους του Παρισιού, για να τον οδηγήσει, ξεχαρβαλωμένο, διαλυμένο, στα γραφεία του Γκαλλιμάρ, έχοντας υποσχεθεί στον συνομιλητή του ότι θα συστήσει ένθερμα στον εκδότη τη δημοσίευση του μυθιστορήματός του!

Αυτή η σκηνή είναι η επιτομή της συγγραφικής μεθόδου του Σελίν, όπως την περιγράφει μεταφορικά ο ίδιος: βάζει τους αναγνώστες μέσα σ΄ έναν συρμό του μετρό που οδηγεί ο ίδιος και τρέχει πάνω σε ράγες «προφιλαρισμένες», δηλαδή επίτηδες στραβωμένες, ώστε το αποτέλεσμα να είναι το «σωστό», όπως μια λυγισμένη βέργα φαίνεται ίσια μέσα στο νερό, εξουδετερώνοντας το φαινόμενο της διάθλασης. Και ταυτόχρονα είναι, αυτή η σκηνή, η απολαυστικότερη διακωμώδηση του λογοτεχνικού σιναφιού που θα μπορούσε κανείς να φανταστεί.

Υποδειγματική, ευρηματικότατη και τέλεια υπομνηματισμένη η ελληνική μετάφραση του βιβλίου.