Η θνητή, ύστατη ημέρα

ΟΣΑ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΠΟΙΕΣ ΠΡΩΤΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ
ΠΑΝΩ ΣΤΟ ΣΥΝΤΑΡΑΚΤΙΚΟ ΤΡΑΓΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
«ΤΟ ΥΣΤΑΤΟ ΣΗΜΕΡΑ» ΤΟΥ ΧΑΟΥΑΡΝΤ ΜΠΑΡΚΕΡ
ΠΟΥ ΑΝΕΒΑΣΕ Ο ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ ΣΤΗ
«ΝΕΑ ΤΟΥ ΣΚΗΝΗ».
Εν πρώτοις δεν είναι φιλολογική αμηχανία εν γένει, ακόμη και του συγγραφέα, να κατατάσσει το έργο του στις «τραγωδίες». Παρ΄ όλο που ο Μπέκετ φαινόταν να κλείνει με τη σιωπή των μικρών του έργων τον τραγικό κύκλο, να που ο Μπάρκερ καταγίνεται με το είδος αυτό που φαινόταν να εξαφανίζεται μετά το αστικό κοινωνικό δράμα, το επικό θέατρο, το υπαρξιακό, το υπερρεαλιστικό, το σατιρικό και σαρκαστικό, και κάθε τι που δοκιμάστηκε στη θεατρική σκηνή έως το τέλος του 20ού αιώνα.

Έγραφα παλιότερα και με αφορμή σχόλια πάνω στην «Ορέστεια» του Αισχύλου πως από τη στιγμή που ο θεός αποσύρθηκε από τα ιστορικά δρώμενα, έπαψε να επεμβαίνει στα ανθρώπινα, να καθορίζει την πλοκή, την εξέλιξη και τη λύση των διανθρώπινων σχέσεων. Έγραφα πως μετά τη δίκη του Ορέστη από Αθηναίους ενόρκους δικαστές, η τραγωδία αφέθηκε πλέον στα χέρια των ιστορικών. Οι ιστορικοί γράφουν την αδιέξοδη πανανθρώπινη τραγωδία, όπου τα παθήματα δεν φιλτράρονται μέσα από τον έλεο και τον φόβο, αλλά οδεύουν καλπάζοντας προς την Έξοδο χωρίς να καθαρθούν.

Έτσι την τραγική σκυταλοδρομία συνεχίζει ο Θουκυδίδης. Και στην «Ιστορία» του Θουκυδίδη ούτε θεός υπάρχει ούτε κάθαρση. Υπάρχουν ανελέητα και τρομερά παθήματα και μόνο.

Η πρώτη σωζόμενη τραγωδία της Ιστορίας είναι οι «Πέρσες» του Αισχύλου, στοχασμός πάνω σε ένα και εξαιτίας του ιστορικό γεγονός. Από το 472 π.Χ. που γράφτηκε έως το 415 π.Χ. που ο Θουκυδίδης ερευνά και γράφει τα γεγονότα της Σικελικής Καταστροφής έχει περάσει μόλις μισός αιώνας και από την αφήγηση, την ερμηνεία των ανθρωπίνων έχει αποδράσει και ο θεός και η μοίρα, αλλά και η τιμωρία ή η λύτρωση δίκην καθάρσεως. Ο θεός που κυκλοφορεί μετενσαρκωμένος σε άνθρωπο μέσα στις «Βάκχες» του Ευριπίδη είναι ένας ιδρυτής δόγματος, τιμωρός, ανελέητος. Σαν τον Καλβίνο και τον Ιεροεξεταστή του Ντοστογιέφσκι: ιστορική μάστιγα. Αυτός ο μοναχικός σύγχρονος ποιητής τραγωδιών, ο Χάουαρντ Μπάρκερ καταφεύγει στον Θουκυδίδη και σε παράπλευρες ιστορικές πηγές για να γράψει μια σύγχρονη τραγωδία, χρησιμοποιώντας ως «Μύθο» τη θουκυδίδεια αφήγηση. Εδώ όμως θέλω να παρεμβάλω μια προσωπική υποψία. Το έργο του Μπάρκερ είναι ένας διάλογος ανάμεσα σ΄ έναν «Μάντη, αγγελιαφόρο κακών» και σ΄ έναν ταπεινό κουρέα (επεισόδιο «τραβηγμένο» από τον Πλούταρχο, που στο «Νικία» του αναφέρει πως μέσω μιας τέτοιας συνάντησης έφτασε το μήνυμα της καταστροφής στη Σικελία). Ο Αγγελιαφόρος έρχεται να φέρει στον κουρέα το μήνυμα πως ο γιος του σκοτώθηκε στο μακελειό που συνέτριψε τον αθηναϊκό στρατό κυρίως στα Ορυχεία των Συρακουσών. Ο Αγγελιαφόρος ως επαγγελματίας του είδους διαθέτει μια ρητορική περίτεχνη, γεμάτη αναστολές, σασπένς, πρωθύστερα, εντάσεις, συμβολισμούς, μεταφορές, ειρωνεία, κυνισμό, μελό και όσα τερτίπια εφηύρε η ρητορική ως τέχνη της πειθούς (κατά Γοργία) για να δικαιώσει το επιτήδευμά της. Το μέγα εύρημα του Μπάρκερ είναι ότι ο σιωπηλός ακροατής κουρέας πιάνοντας το νήμα της αφήγησης με δικό του λιτό, απέριττο, ωμό, ακριβή λόγο, αρθρώνει το απαίσιο μήνυμα, λες και ο αφηγητής έχει επωάσει τα τρομερά αυγά του στη γλώσσα του.

Εκείνο που, φοβάμαι, δεν πρόσεξαν και οι εμβριθέστεροι μελετητές του Μπάρκερ είναι η έμμονη και επανειλημμένη αναφορά του κουρέα: «Ήμουν κι εγώ στην Αμφίπολη». Αλλά τι σχέση έχει η Αμφίπολη με τη σικελική καταστροφή και εκστρατεία; Έχει με τον Θουκυδίδη. Ο Θουκυδίδης ως στρατηγός των Αθηναίων το 424 π.Χ. διατάχτηκε να εκστρατεύσει στην πολιορκούμενη σύμμαχο πόλη Αμφίπολη από τον Σπαρτιάτη Βρασίδα, δεν μπόρεσε να φθάσει εγκαίρως, η πόλη αλώθηκε και ο Θουκυδίδης καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο στην Αθήνα ως προδότης. Έμεινε εξόριστος στη Θράκη, όπου η περιουσία του, ορυχεία χρυσού, μέχρι το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου (404 π.Χ.) όταν δόθηκε αμνηστία.

Αυτό το απροσδόκητο «Ήμουν κι εγώ στην Αμφίπολη» του κουρέα με οδηγεί στη σκέψη πως ο Μπάρκερ διχοτομεί στα δύο τον αφηγητή του. Ο Αγγελιαφόρος των κακών, ο ρήτορας, ο συγγραφέας, ο στυλίστας και ο ιστορικός Θουκυδίδης και ο κουρέας ο στρατηγός Θουκυδίδης, ο οποίος, γιατί όχι, ταυτίζεται με τον μεγάλο ηττημένο της Σικελίας Νικία, τον πειθαρχικό στρατηγό που διαφωνούσε με τον Αλκιβιάδη, θεωρώντας τρέλα την εκστρατεία, αλλά χάνοντας το παιχνίδι στη Βουλή, ετέθη επικεφαλής, ενώ ο Αλκιβιάδης, μετά το σκάνδαλο των ερμοκοπιδών, δραπέτευσε και κατέφυγε στην εχθρική Σπάρτη!! Η υποκείμενη λοιπόν τραγωδία στο αριστούργημα του Μπάρκερ, πέρα από την υπερκείμενη ωμή καταγραφή ενός μακελειού, είναι η τραγωδία της γραφής και της πραγματικότητας που η γραφή αποδίδει. Ο Μπάρκερ φαίνεται να πιστεύει πως η γραφή, η τέχνη και η ηδονή που προξενεί η μεταστοιχείωση της πραγματικότητας σε καλλιτεχνικό είδωλο είναι τουλάχιστον μια Άλλη Πραγματικότητα.

Ο Χάουαρντ Μπάρκερ καταφεύγει στον Θουκυδίδη και σε παράπλευρες ιστορικές πηγές για να γράψει μια σύγχρονη τραγωδία