Ακατανίκητα και πονεμένα

Είκοσι πέντε σύγχρονες ελληνικές τραγωδίες με πρωταγωνιστές παιδιά- θύματα του Εμφυλίου που βίωσαν πολλαπλούς, διαδοχικούς τραυματισμούς εξαιτίας των αριστερών πεποιθήσεων των γονιών τους. Αυτές αποτελούν τον βασικό κορμό της συγκλονιστικής έκδοσης με τη μετάφραση- επιτέλους- της επιστημονικής έρευνας της Μαντώς Νταλιάνη-Καραμπατζάκη, παλιάς ΕΑΜίτισσας, που έκανε καριέρα ως παιδοψυχίατρος στη Σουηδία όπου και πέθανε το 1996. Πολιτική κρατούμενη το 1949-50 και ήδη παιδίατρος, είχε αρχίσει να παίρνει τα ιστορικά 203 παιδιών των συγκρατουμένων της στις φυλακές Αβέρωφ. Και έπειτα επανήλθε το 1980-1986, όταν με τη βοήθεια της Μαργαρίτας Παπανδρέου και τη χρηματοδότηση του ΠΑΣΟΚ κατάφερε να βρει τα ίχνη των περισσότερων από αυτές τις τσακισμένες οικογένειες ανταρτών, για να μελετήσει τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της στρεσογόνου κατάστασης που βίωσαν τα παιδιά τους. Επιπτώσεις στη σωματική, διανοητική, συναισθηματική ανάπτυξή τους και στην κοινωνική τους προσαρμογή. Με αφετηρία λοιπόν τις 993 μαρτυρίες που συνέλεξε και ανέλυσε, (από 167 παιδιά πολιτικών κρατούμενων, από τις καινούργιες τους οικογένειες και τις μανάδες που επιβίωσαν) ξεχώρισε 25 περιπτώσεις για τη διατριβή της (στο Ινστιτούτο Καρολίνσκα) η οποία δημοσιεύτηκε στα αγγλικά το 1994. Είκοσι πέντε σπαρακτικές οικογενειακές ιστορίες σημερινών 60άρηδων- 65άρηδων ανδρών και γυναικών που από τα πιο τρυφερά τους χρόνια κουβαλούν μέσα τους την εμπειρία της απομόνωσης, της απώλειας, της συναισθηματικής στέρησης, του φόβου της κακοποίησης, της ανασφάλειας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης. Διότι έζησαν μέχρι τα πέντε τους (το πολύ) στη φυλακή με τις αριστερές μανάδες τους, τις αποχωρίστηκαν βίαια για να μεγαλώσουν οι περισσότεροι/ες σε παιδουπόλεις, σε ανάδοχες οικογένειες ή με συγγενείς, και αγωνίστηκαν να ενταχθούν σε μια κοινωνία που μέχρι τις αρχές του ΄80, μέχρι την αποποινικοποίηση της αριστερής δράσης, τους/τις θεωρούσε- μαζί με τον μισό ελληνικό πληθυσμό- πολίτες β΄ κατηγορίας. Αυτές οι ιστορίες, μαζί με τα επιστημονικά εξαγόμενα της έρευνας, μας καθηλώνουν σήμερα στον τόμο Παιδιά στη δίνη του ελληνικού εμφυλίου πολέμου 1946-1949, σημερινοί ενήλικες τον οποίο επιμελήθηκαν επιστημονικά και σχολιάζουν οι ψυχίατροι Ιωάννης Τσιάντης και Δημήτρης Πλουμπίδης. Την όλη υπόθεση φωτίζει μέσα από τα ιστορικά της συμφραζόμενα ο Τάσος Σακελλαρόπουλος που επιμελήθηκε εκδοτικά τον τόμο με τον εκπαιδευτικό Α. Ι. Παναγιωτόπουλο. Η έκδοση, που συνιστά και ιστορικό ντοκουμέντο, είναι κοινή των Μουσείου Μπενάκη- Εταιρείας ψυχοκοινωνικής υγείας του παιδιού και του εφήβου- Σχολής Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου, και κλείνει με ένα εντυπωσιακό συμπέρασμα: ότι παρά την αρνητική πρόβλεψη, αυτά τα «υψηλού κινδύνου» παιδιά- θύματα του Εμφυλίου, κατάφεραν να προσαρμοστούν καλά στην ενήλικη ζωή τους.

«Ήμουν σε ένα σκοτεινό χάος. Τρομοκρατημένος. Είδα ψηλά έναν μεγάλο ογκόλιθο που γινόταν όλο και μεγαλύτερος και έπεφτε καταπάνω μου να με λειώσει. Ακουγόταν και ένας κοσμικός ήχος, όσο πήγαινε και εντονότερα. Τέντωσα το χέρι μου να πιάσω τον ογκόλιθο.

Όταν αυτός ακούμπησε στην παλάμη μου, είχε μετατραπεί σε βότσαλο. Το κράτησα ανάμεσα στον αντίχειρα και τον δείκτη μου και αμέσως ένιωσα καλύτερα». Είναι ο εφιάλτης που έβλεπε συχνά ο Άρης, που πέρασε δεκαπεντέμισι χρόνια σε πέντε παιδουπόλεις. Ο Άρης (είναι ψευδώνυμο) μοιράστηκε τις τραυματικές εμπειρίες της ΕΑΜίτισσας μητέρας του από το προγεννητικό στάδιο (εικονική εκτέλεση, βασανιστήρια, δίκη), έμεινε μαζί της στη φυλακή μέχρι την ηλικία των 3 χρόνων και 8 μηνών (1950), βίωσε την απόρριψή της αφού εκείνη δεν πήγε καθόλου να τον δει για δέκα χρόνια μετά την αποφυλάκισή της, ένιωσε τι σημαίνει στρατιωτική πειθαρχία, σωματική τιμωρία και κατήχηση εναντίον των πεποιθήσεων των γονέων για «εκπαιδευτικούς λόγους», είδε τους γονείς του να φτιάχνουν καινούργιες οικογένειες στις οποίες αισθανόταν ανεπιθύμητος, και όταν βγήκε από τα ιδρύματα στα 19 του, είχε πεπτικό έλκος και δεν τολμούσε να πάει περίπατο ή να ανέβει σε λεωφορείο μόνος του. Στα 28 του ζωγράφισε το πορτρέτο του με πρόσωπο σαν τσόφλι αβγού. Κι όμως ο Άρης κατάφερε να γίνει ένας φιλόδοξος ζωγράφος και επιτυχημένος σκηνογράφος, παντρεύτηκε μια κόρη πρόσφυγα στην ΕΣΣΔ με την οποία τον συνδέει συντροφικότητα μάλλον παρά έρωτας και απέκτησε δύο γιους στους οποίους αφοσιώθηκε. Τέτοιες ιστορίες ανακάλυψε η Μαντώ Νταλιάνη: ιστορίες τραυματισμένων παιδιών που ανέπτυξαν την «ικανότητα να βελτιώνουν τη μοίρα τους».

Μπορούμε άραγε να «ξεχάσουμε» τέτοια τραύματα μόνο με το πέρασμα του χρόνου; Όχι, λένε οι δύο ειδικοί. Η εμπειρία λ.χ. της μοναξιάς στα παιδιά που έχουν βιώσει συνθήκες πολέμου- αποχωρισμού- ζωής σε ίδρυμα είναι ιδιαίτερα επώδυνη, τονίζει ο Τσιάντης. Και ο ψυχικός πόνος συνεχίζεται βουβός, ακόμα κι όταν καταφέρει κανείς να προσαρμοστεί, προσθέτει ο Πλουμπίδης. Αυτές οι διαστάσεις δεν διερευνήθηκαν στη διατριβή της Νταλιάνη (διότι χρειαζόταν άλλου τύπου σκάλισμα). Γνωρίζουμε λοιπόν ότι τα παιδιά- θύματα του Εμφυλίου κατάφεραν να χτίσουν νέες ισορροπίες, αλλά δεν γνωρίζουμε ακόμα ποιους αμυντικούς ψυχολογικούς μηχανισμούς ενεργοποίησαν, ποια είναι τα καταχωνιασμένα τους βιώματα και σε ποιο βαθμό επούλωσαν τις πληγές τους. Η πραγματικότητα είναι πιο πολύπλοκη. Και η πλήρης κάθαρση, ουτοπία.