Αγώνας χωρίς όρια για μια ελευθερία με όρια

Να ξεκαθαρίσουμε αμέσως ότι άλλο μακιαβελιστές και άλλο μακιαβελικοί ή «Μακιαβέληδες». Οι πολιτικοί στοχαστές που ο Τζέιμς Μπέρναμ αποκαλεί μακιαβελιστές, ως συνεχιστές της παράδοσης του (παρεξηγημένου και συκοφαντημένου) Μακιαβέλι, ήταν πολύ λιγότερο μακιαβελικοί από τους περισσότερους πολιτικούς ηγέτες, στρατηλάτες ή επιχειρηματίες όλων των εποχών. Για την ακρίβεια, δεν ήταν καθόλου μακιαβελικοί. Προσπάθησαν να δουν πώς είναι δυνατό να προασπιστεί η ελευθερία απέναντι στον δεσποτισμό λαμβάνοντας υπόψη τους βαθύτερους νόμους που διέπουν τις ανθρώπινες κοινωνίες και όχι τα ιδεολογήματα, τις πολιτικές ουτοπίες ή την επαγγελματική ρητορική των πολιτικών, όλα αυτά δηλαδή που συσκοτίζουν πάντοτε την πραγματικότητα.

Στην παράδοση της πολιτικής σκέψης του Μακιαβέλι ο Μπέρναμ τοποθετεί τέσσερις θεωρητικούς, που έδωσαν το σημαντικότερο έργο τους στις αρχές του εικοστού αιώνα. Δύο από αυτούς ήταν Ιταλοί: ο Γκαετάνο Μόσκα (1858- 1941) και ο Βιλφρέντο Παρέτο (1848- 1923). ΄Ενας, ο Ζορζ Σορέλ (1847- 1922), ήταν Γάλλος κι ένας, ο Ρόμπερτ Μίχελς (1873 – 1936), Γερμανός. ΄Ολοι ήταν πολιτικά μετριοπαθείς, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, μ΄ εξαίρεση τον Σορέλ, έναν εξτρεμιστή της Αριστεράς. ΄Ολοι τους θέλησαν να οικοδομήσουν μια επιστήμη της πολιτικής, ει δυνατόν τόσο αντικειμενική όσο οι φυσικές επιστήμες, αποκαθαίροντας τα δεδομένα της ιστορίας των κοινωνιών από ιδεολογικές διακηρύξεις ή ηθικές πεποιθήσεις κι εξετάζοντάς τα στην καθαρή μορφή τους, για ν΄ ανακαλύψουν διαρκή κοινά στοιχεία τους και κανονικότητες. ΄Ολοι θεωρούσαν απραγματοποίητη κάθε εσχατολογική ουτοπία, με την έννοια της αταξικής κοινωνίας ή της αληθινής, της άμεσης δημοκρατίας. Φρονούσαν, αντίθετα, ότι η ανθρωπότητα πάντοτε θα πάσχει και αυτό είναι Για να το πω από τώρα: το βιβλίο του Μπέρναμ είναι σήμερα πιο επίκαιρο απ΄ ό, τι την εποχή που πρωτοκυκλοφόρησε, πριν από 67 χρόνια, μεσούντος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ιδεολογίες που μεσουρανούσαν τότε έχουν καταρρεύσει, αλλά κι εκείνες που τις διαδέχτηκαν περνούν σήμερα μεγάλη κρίση αξιοπιστίας, μερικές μάλιστα έχουν ήδη χρεοκοπήσει. Λίγο λίγο, τα ιδεολογικά επιχρίσματα των κοινωνιών και των πολιτικών συστημάτων αποσαθρώνονται κι έτσι επανέρχεται στο προσκήνιο το ερώτημα που έθεσε ο Μπέρναμ μαζί με τον Μακιαβέλι και τους μακιαβελιστές: πώς λειτουργούν πραγματικά τα ανθρώπινα σύνολα;

που θα την κινεί, κρατώντας τη ζωντανή. Ας μου επιτραπεί το σχόλιο ότι όσοι θέλουν ν΄ αντικρούσουν αυτή την άποψη θα πρέπει ν΄ αναζητήσουν επιχειρήματα στον χώρο της πίστης και της μεταφυσικής μάλλον παρά της εμπειρίας ή της επιστήμης.

Ο Αμερικανός πολιτικός θεωρητικός Τζέιμς Μπέρναμ (1905- 1987) έγινε γνωστός κυρίως από το βιβλίο του Η επανάσταση των διευθυντών (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Κάλβος), που εκδόθηκε το 1941. Εκεί υποστήριξε ότι στον σύγχρονο καπιταλισμό, αλλά και σε άλλα κοινωνικά ή πολιτικά καθεστώτα της εποχής (κομμουνισμό, φασισμό), η δύναμη μετατοπίζεται συνεχώς από την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, ιδιωτική ή κρατική, στους μάνατζερ των επιχειρήσεων, έτσι ώστε η ίδια η δυναμική αυτών των συστημάτων οδηγεί στη μεταλλαγή τους. Δύο χρόνια αργότερα ακολούθησε το Οι μακιαβελιστές, που κυκλοφορεί τώρα σ΄ εξαιρετική ελληνική μετάφραση. Ο Μπέρναμ ξεκίνησε ως τροτσκιστής. Το 1940 διέρρηξε όμως τους δεσμούς του όχι μόνο με τον τροτσκισμό αλλά και γενικά με τον μαρξισμό. Ωστόσο, σπέρματα της μαρξιστικής σκέψης είναι εμφανή τόσο στην Επανάσταση των διευθυντών όσο και στους Μακιαβελιστές.

Όπως, για παράδειγμα, η βασική παραδοχή της ταξικής πάλης, κοινή άλλωστε στους διανοητές τους οποίους αποκαλεί μακιαβελιστές. Μόνο που εδώ η ταξική πάλη δεν πρόκειται να τελειώσει με την έλευση κάποιας αταξικής κοινωνίας, η οποία θα σημάνει και το τέλος της Ιστορίας. Αποτελεί σιδερένιο κοινωνικό νόμο. Σε όλες ανεξαιρέτως τις κοινωνίες υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν άρχουσες τάξεις (ή ομάδες ή ελίτ) και αρχόμενες. Από τον μεταξύ τους ανταγωνισμό εξαρτάται ο βαθμός ελευθερίας που μπορεί να έχουν οι άνθρωποι σε μια δεδομένη κοινωνία. Αν ο ανταγωνισμός αυτός οδηγήσει σε κάποιο είδος ισορροπίας (ποτέ όμως μόνιμης), η κοινωνία θα επιτρέπει σχετικά μεγάλη ελευθερία στα άτομά της. Αντίθετα, η ολοσχερής επικράτηση μιας τάξης οδηγεί νομοτελειακά στον δεσποτισμό (Μόσκα).

Αυτό ισχύει ακόμα και στην περίπτωση που αυτή η τάξη ή ομάδα είναι επα ναστατική κι έρχεται στην εξουσία μ΄ ένα πρόγραμμα κοινωνικής δικαιοσύνης ή εξισωτισμού. Από τη στιγμή που θα εδραιώσει την κυριαρχία της, θ΄ αρχίσει ν΄ αποκτά προνόμια, που θα προσπαθεί ολοένα να τα διευρύνει και να τα κατοχυρώσει εις βάρος των άλλων ομάδων της κοινωνίας. Ακόμα και πριν επικρατήσει, στην επαναστατική φάση της, θα έχει δημιουργήσει μέσα στους κόλπους της ιεραρχίες και ηγετικούς κύκλους, που θα έχουν την τάση να διαιωνίζονται. Αυτό είναι στη φύση κάθε μορφής οργάνωσης, και χωρίς οργάνωση κανένα κίνημα δεν μπορεί να πετύχει τους στόχους του (Μίχελς).

Η συμβολή του Σορέλ στον «επιστημονικό μακιαβελισμό» ήταν διττή. Ο Σορέλ, ο οποίος ήταν, όπως είπαμε, θεωρητικός του αριστερού εξτρεμισμού (αλλά βρήκε απήχηση και στα φασιστικά κινήματα του Μεσοπολέμου), επεξεργάστηκε τον ρόλο του μύθου αφ΄ ενός, της βίας αφ΄ ετέρου. Ο μύθος είναι μια συνεγερτική «αφήγηση», όπως θα λέγαμε σήμερα, απαραίτητη στους μαζικούς πολιτικούς αγώνες. Περιέχει στοιχεία ουτοπίας, αλλά η αξία του δεν έχει καμιά σχέση με τη δυνατότητα πραγματοποίησης αυτής της ουτοπίας (η οποία έτσι κι αλλιώς είναι ανέφικτη). Εξαρτάται μόνον από την αποτελεσματικότητά του ως πολιτικού όπλου. Στο δεύτερο θέμα, της βίας, ο Σορέλ δεν θα μπορούσε να είναι κατηγορηματικότερος: κάθε κοινωνική ή πολιτική ομάδα που απορρίπτει τη βία για λόγους αρχής είναι καταδικασμένη σε ήττα, βραχυπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα. Και όχι μόνον αυτό, αλλά θα καταφύγει τελικά, μπροστά στο φάσμα της συντριβής της, σε πολύ μεγαλύτερη βία απ΄ όση θα είχε χρειαστεί να χρησιμοποιήσει, αν την είχε αναγνωρίσει εξαρχής ως μέσο πολιτικής δράσης.

Τα τελευταία, αλλά καθόλου επουσιώδη αρχιτεκτονικά μέλη στο οικοδόμημα του μακιαβελισμού, όπως το συναρμολογεί ο Μπέρναμ, τα συνεισέφερε ο Παρέτο. Ο Ιταλός θεωρητικός διατύπωσε την τολμηρή θέση ότι η κοινωνική και πολιτική συμπεριφορά των ανθρώπων ελάχιστα επηρεάζεται από συνειδητούς, ορθολογικούς σκοπούς. Πολύ περισσότερο υπακούει σε ορισμένα ένστικτα («κατάλοιπα», όπως τα αποκαλεί ο Παρέτο), όπως το ένστικτο της διατήρησης της ομάδας (της κοινότητας, του έθνους κ.λπ.), το ένστικτο για συνδυασμούς (που σ΄ ένα ανώτερο επίπεδο παίρνει τη μορφή πολύπλοκων διανοητικών χειρισμών), το ένστικτο της αυτοσυντήρησης και της μέριμνας του ατόμου για τα υπάρχοντά του κ.λπ. Στην ιδανική περίπτωση, που θα είχε να κάνει με συνθήκες αληθινά ελεύθερου ανταγωνισμού, η ελίτ μιας κοινωνίας θα ήταν μια σύνθεση από τα ικανότερα και πιο φιλόδοξα άτομα σε κάθε κατηγορία ενστίκτων, με μια σχετική υπεροχή των «αλεπούδων», δηλαδή των συνδυαστικών πνευμάτων (ενώ στις μάζες θα υπερτερούσαν τα «λιοντάρια», τα στοιχεία με υπερανεπτυγμένο το ένστικτο της διατήρησης της ομάδας). Στην πράξη όμως αυτό δεν συμβαίνει ποτέ. Υπάρχουν εμπόδια στην ελεύθερη κίνηση προς τα πάνω ή προς τα κάτω, όπως τα κληρονομικά προνόμια ή οι πελατειακές σχέσεις. ΄Ετσι, αρχίζουν να εκδηλώνονται στην ελίτ επικίνδυνες ανισορροπίες. Μπορεί π.χ. να εκλείψουν τα «λιοντάρια» ή, από την άλλη, να υποαντιπροσωπεύονται οι «αλεπούδες». Αν τα ελλείμματα αυτά δεν καλυφθούν με την ομαλή κυκλοφορία ανάμεσα στην ελίτ και τις μάζες, θα ξεσπάσει κάποια στιγμή η επανάσταση. Με την επανάσταση, η ελίτ ανανεώνεται βίαια, με την απότομη διείσδυση σ΄ αυτή ενός πλήθους ατόμων που εμποδίζονταν πριν να καταλάβουν τη φυσική θέση τους.

Υπενθυμίζω ότι οι μακιαβελιστές δεν έλεγαν ότι έτσι πρέπει να γίνεται. ΄Ελεγαν ότι έτσι γίνεται. ΄Ηταν (ή ήθελαν να είναι) πολιτικοί επιστήμονες, όχι ιδεολόγοι. Θεωρούσαν την άμεση μαζική δημοκρατία μια ουτοπία και την αντιπροσωπευτική δημοκρατία μια φενάκη. Ωστόσο, με κανέναν τρόπο δεν ήταν αδιάφοροι προς πολιτικές αξίες όπως η ελευθερία και κοινωνικές αξίες όπως η δικαιοσύνη. Ο Μπέρναμ είναι σαφής σ΄ αυτό το θέμα.

Παίρνοντας την ιδέα από τον Μόσκα, δηλώνει ότι το κριτήριο της δημοκρατίας στον πραγματικό κόσμο, δηλαδή με τους περιορισμούς που απορρέουν από τους νόμους λειτουργίας των ανθρώπινων κοινωνιών, είναι το δικαίωμα στην αντιπολίτευση, το δικαίωμα των αντιπάλων της ελίτ να εκφράζουν δημόσια την αντίθεσή τους και να οργανώνονται για να πραγματοποιήσουν τις επιδιώξεις τους. Αν και, ουσιαστικά, θα πρόκειται για σύγκρουση ανάμεσα σε δύο ηγετικές ομάδες, η έκβασή της μπορεί να ωφελήσει ευρύτερα τμήματα του πληθυσμού. Η ελευθερία υπηρετείται από εκείνους που αντιμάχονται την κατεστημένη δύναμη. Η άμυνά της δεν είναι η συμμόρφωση αλλά η κριτική και η διαφωνία. Δεν είναι το κράτος αλλά ό, τι ανταγωνίζεται το κράτος.

Νά που ο Μπέρναμ παρέμεινε, τελικά, περισσότερο μαρξιστής απ΄ όσο θα παραδεχόταν.