Γοτθικά αινίγματα

Είναι τουλάχιστον αστόχαστοι όσοι προσπαθούν να ερμηνεύσουν έργα και πράξεις με θεωρίες που έπονται της εποχής και του συγκεκριμένου χρόνου που τα έργα γράφτηκαν και οι πράξεις έγιναν
Το έχω κι άλλες φορές γράψει πως ναι μεν ο Φρόυντ γνώριζε τον Σοφοκλή, αλλά ο Σοφοκλής όταν έγραφε τον «Οιδίποδα» δεν γνώριζε τον Φρόυντ!

Αυτός ο δαιμόνιος Φρόυντ έχει γίνει πια ερμηνευτικό αντικλείδι, πασπαρτού στα χέρια κάθε απορούντος που προσπαθεί να βρει χειρολαβές για να ταξιδέψει στα κείμενα του παρελθόντος. Η ανθρώπινη ιστορία, αλλά και οι λογοτεχνικές αποτυπώσεις της, είναι γεμάτες από περιστατικά και ιδιοσυστασίες που σαφώς θα μπορούσαν να αποσπάσουν την ερμηνευτική της φροϋδικής μεθόδου. Αλλά είναι επιπόλαιο να προτρέχουμε και να υποθέτουμε πώς θα ερμήνευε τα ίδια αυτά γεγονότα ο ίδιος ο Φρόυντ, αν τα μελετούσε. Το 1898, όταν ο Χένρι Τζέιμς έγραφε τη νουβέλα του «Το στρίψιμο της βίδας», ήταν στα σπάργανα, όχι βέβαια ο νέος επιστήμονας Φρόυντ και η αδιατύπωτη ακόμη θεωρία του, αλλά ο «δάσκαλός» του Σαρκό που πρώτος με την ύπνωση διερεύνησε την Υστερία. Άρα στην προσπάθεια να ερμηνεύσουμε μια ιστορία με φαντάσματα, καθαρό προϊόν μιας λογοτεχνικής μόδας και κυρίαρχου μοτίβου στη γοτθική θεματική, με τις θεωρίες του Φρόυντ για την υστερία και την προβολή, θα πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί.

Βέβαια είναι ένα σπουδαιοφανές άλλοθι να μεταποιείς μια ιστορία τρόμου, θρίλερ σε βαθυστόχαστο φροϋδικό αίνιγμα προς λύσιν στο ντιβάνι, αλλά όταν πραγματοποιείται ψευτίζει και δείχνει πως είναι διάτρητο. Ο Πέτρος Ζούλιας, πρέπει να το παραδεχτώ, προσπαθεί να αποφύγει τον σκόπελο, διασκευάζοντας τελείως το κείμενο του Τζέιμς στο θέατρο «Κάτια Δανδουλάκη» και έχει την εντιμότητα να υπογράφει ως συγγραφέας που απλώς αντλεί το θέμα του από τον μεγάλο Αμερικανό πεζογράφο. Έτσι μπορεί να αυθαιρετεί (και καλά κάνει) και να εντάσσει την ιστορία που κατασκεύασε σε μια φροϋδική πλατφόρμα. Αυτό θέλησε να κάνει, αλλά το πράγμα του ξέφυγε πολλαπλώς. Εν πρώτοις δεν μπόρεσε να αποφύγει (αντίθετα μετά μανίας κυνήγησε) τη σύγχρονη μόδα για να «ανεξήγητα», τα «παράδοξα», τα «μεταφυσικά». Απόδειξη ότι παραπέμπει σε σελίδες ολόκληρες στο πρόγραμμα σε άρθρα ανάλογων συγγραφέων κα περιοδικών για «φαντάσματα», «μυητικές διαδικασίες» και περιπτώσεις συνανθρώπων μας τάχα που είδαν φαντάσματα ή γύρισαν από τον θάνατο ή επικοινώνησαν με μεταφυσικές οντότητες. Γιατί όλα αυτά; Διότι ακόμη και η ελληνική τηλεόραση διαθέτει ανάλογα και μάλιστα με ακροαματικότητα και θεαματικότητα σεβαστή εκπομπές με μυστήρια, κάρμες, άρες μάρες, κουταμάρες. Εξάλλου έχει μελετηθεί επαρκώς από σοβαρούς μελετητές το ιστορικό φαινόμενο στις εποχές αδιεξόδου, αμφιβολιών και έκπτωσης του ορθολογισμού να πλεονάζουν οι καφετζούδες, οι μάγοι, τα ταρώ, τα ούφο, οι αστρολόγοι και οι κάθε είδους απατεώνες.

Σ΄ αυτό το κοινό απευθύνε- ται ο Πέτρος Ζούλιας;

Δεν θα είχα προσωπικά αντίρρηση, αν αυτά δεν τα έμπλεκε με τον Φρόυντ, έναν κατ΄ εξοχήν υλιστή, άθεο και άκρως ορθολογιστή επιστήμονα. Αλλά το βασικό λάθος του Ζούλια είναι καθαρά θεατρικό. Δύσκολα τα μεταφυσικά όντα, αν δεν είναι ειρωνική η γραφή, κριτική, σατιρική κ.λπ. δεν μπορεί να γίνει θέατρο. Όταν φαντάσματα βγήκαν στο θέατρο (στους «Πέρσες» του Αισχύλου, στην «Εκάβη» του Ευριπίδη, στον «Άμλετ», τον «Μάκβεθ», τον «Ριχάρδο Γ΄» του Σαίξπηρ) οι θεατές που τα έβλεπαν στη σκηνή πίστευαν, όπως και τα παιδιά πιστεύουν στα υπερφυσικά και τερατώδη όντα των παραμυθιών. Και πιστεύουν ακόμη και σήμερα οι «αναγνώστες» των γοτθικών και μεταφυσικών λογοτεχνικών κειμένων. Γιατί επιστρατεύουν τη φαντασία τους και απολαμβάνουν τη δεξιοτεχνία του συγγραφέα. Ηθοποιός που τολμά σήμερα να παίξει το «σώμα» ενός φαντάσματος και να τον πάρουν στα σοβαρά καταντά αξιολύπητος. Πιθανόν στο μέλλον με τις ολογραφίες που θα εισαχθούν και στο θέατρο, ίσως να μας τρομάξουν τα φαντάσματα και οι «αόρατοι» άνθρωποι.

Το τελευταίο θανάσιμο λάθος του Ζούλια ήταν η συγγραφική του ασάφεια. Η σκηνική ιστορία που αφηγείται είναι για τον μέσο θεατή (που σ΄ αυτόν πρέπει να ποντάρει ένα θέατρο που ευελπιστεί να προσελκύσει μεγάλο κοινό) τελείως ακατανόητη, αν δεν γνωρίζει τη νουβέλα του Τζέιμς, από την οποία όμως ο διασκευαστής (ορθά) θέλησε να αποστασιοποιηθεί.

Αφήνω που άφησε χωρίς σημερινό λόγο όλα τα θεολογικά και προτεσταντικά αλλά και μοδάτα στην εποχή της συντηρητικής Βικτωρίας της Αγγλίας (ο Τζέιμς πολιτογραφήθηκε Άγγλος και πέθανε στο Λονδίνο1916) τσιτάτα από την Παλαιά κυρίως Διαθήκη και τα δασκαλίστικα και παπαδίστικα τσιτάτα περί αγάπης και άλλων ηχηρών παρόμοιων.

Είναι κρίμα που ένα οικείο κοινό της κυρίας Δανδουλάκη είτε παραξενεύεται με τη νέα θεματική είτε ξιπάζεται είτε συντάσσεται συναισθηματικά με την ανωριμότητα μιας αδιέξοδης ιδεοληπτικής αυταπάτης.

ΙΝFΟ

«Οι επισκέπτες» στο θέατρο «Δανδουλάκη» (Αγίου Μελετίου 61Α- Πατησίων. Τηλ.: 210-8640.414 και 210-8640.452)

Το θέαμα σώζει την κατάσταση

Ευτυχώς, το θέαμα και η σκηνική εικόνα που οργάνωσε ο κ. Ζούλιας σώζει κάπως τα πράγματα. Εν πρώτοις ο σκηνογράφος Γ. Γαβαλάς και η ενδυματολόγος Αναστ. Αρσένη έχουν κάνει σπουδαία δουλειά ύφους και σκηνικής μαγείας. Οι δύο βασικές ηθοποιοί είναι αξιοσημείωτα επαρκέστατες. Η κ. Μπαξεβάνη (οικονόμος) έχει και λαϊκότητα και αμεσότητα και ειλικρίνεια, αλλά και σαφήνεια στη διαγραφή του τύπου που παριστάνει.

Η κ. Δανδουλάκη, πολύπειρη, με λιτότητα, υπαινικτικό τρόπο, πειθαρχημένη ως ευσυνείδητη επαγγελματίας στα κελεύσματα του σκηνοθέτη πλάθει μια πειστικότατη φιγούρα (γκουβερνάντα).

Τα δύο φαντάσματα, ο Τάσος Αλατζάς και η Ολυμπία Σκορδίλη, είχαν τόση υλικότητα (και πώς αλλιώς) ώστε ακύρωσαν την παρουσία τους.

Το ζεύγος των δύο παιδιών που παίζουν τη διαβολική αθωότητα (ένα από τα δύο ζεύγη που εναλλάσσονται), ο Κωνσταντίνος Λαγός και η Ναταλία Πάνστσικ, είχαν και υπόγειο δαιμονισμό και τρομοκρατική αφέλεια.

Μια αμήχανη διασκευή, μια ισορροπία στο κενό μεταξύ λαϊκισμού περί τα ανεξήγητα και τα μυστηριώδη και γοτθικού διανοουμενισμού με μια ωραία εικαστική και υποκριτική διακονία.