Όταν ο ρατσισμός έγινε «λογικός»

ΕΙΝΑΙ «ΛΟΓΙΚΟ» ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΝΑ ΑΠΑΣΧΟΛΟΥΝΤΑΙ ΣΕ ΚΑΠΟΙΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ
ΠΟΥ ΤΑΙΡΙΑΖΟΥΝ ΣΤΗ «ΦΥΣΗ» ΤΟΥΣ. ΕΙΝΑΙ «ΛΟΓΙΚΟ» ΟΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΝΑ
ΑΜΕΙΒΟΝΤΑΙ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΚΑΙ ΝΑ ΚΑΝΟΥΝ ΤΙΣ ΧΕΙΡΟΤΕΡΕΣ ΔΟΥΛΕΙΕΣ. ΕΙΝΑΙ
«ΛΟΓΙΚΟ» ΣΕ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΟΙ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΙ ΝΑ ΑΙΣΘΑΝΟΝΤΑΙ
ΑΝΑΣΦΑΛΕΙΣ. ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΛΟΓΙΚΗ ΠΟΥ ΚΡΥΒΕΤΑΙ ΠΙΣΩ ΑΠΟ
ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΘΕΩΡΕΙΤΑΙ «ΛΟΓΙΚΟ»;
Tον Δεκέμβριο του 2008 η Κωνσταντίνα Κούνεβα, μετανάστρια από τη Βουλγαρία και συνδικαλίστρια στις καθαρίστριες, δέχτηκε δολοφονική επίθεση με βιτριόλι. Το περιστατικό θα περνούσε στα «ψιλά», ενδεχομένως με νύξεις για ερωτική αντιζηλία, εάν δεν εκδηλωνόταν ένα μαζικό κίνημα αλληλεγγύης στην Κ. Κούνεβα που ταυτόχρονα έστρεψε την προσοχή της κοινής γνώμης στις συνθήκες εργασίας που επικρατούν στον χώρο του καθαρισμού. Συγκεντρώσεις, πορείες, εκδηλώσεις έφεραν στο επίκεντρο της επικαιρότητας και της δημόσιας συζήτησης όχι άλλο ένα «θλιβερό συμβάν» αλλά τη συνθήκη εκείνη που αφορά χιλιάδες γυναίκες, εργαζόμενες, μετανάστριες.

Μια τέτοια εκδήλωση οργανώθηκε από το περιοδικό «Ιστορείν» τον Μάρτιο του 2009 και οι εισηγήσεις πρόσφατα δημοσιεύθηκαν στον μικρό τόμο Επισφαλής εργασία, «γυναικεία» εργασία. Τα κείμενα, ξεκινώντας από την περίπτωση της Κ. Κούνεβα, ανατέμνουν το ζήτημα της εργασίας θέτοντας τρεις κρίσιμες παραμέτρους- κατηγορίες στην ανάλυσή τους: το φύλο, την τάξη και την εθνικότητα. Με άλλα λόγια, όπως υποστηρίζει η Α. Αθανασίου στην εισαγωγή, οι καθαρίστριες είναι η κατηγορία εργαζομένων στην οποία συγκλίνουν η σκληρή εργασιακή εκμετάλλευση, η απαξίωση της εργασίας των γυναικών και οι ρατσιστικές προκαταλήψεις.

Η Κωνσταντίνα Κούνεβα εργαζόταν ως καθαρίστρια, μια τυπικά «γυναικεία» δουλειά. Αλλά τι σημαίνει «γυναικεία εργασία»;

Η Έφη Αβδελά στο κείμενό της δείχνει την προβληματική θέση που οι γυναίκες ιστορικά κατείχαν στον κόσμο της εργασίας. Η μισθωτή εργασία θεωρήθηκε πεδίο της ανδρικής δραστηριότητας και μόνο σε καιρούς κρίσης, η αγορά εργασίας άνοιξε για τις γυναίκες. Αλλά και τότε θεωρήθηκαν ανεπιθύμητες επειδή είχαν εγκαταλείψει τον «φυσικό» τους χώρο, δηλαδή την οικογένεια. Όταν έμπαιναν στον κόσμο της εργασίας τότε βρίσκονταν στην υποδεέστερη θέση: ανειδίκευτες, με τις χαμηλότερες αμοιβές, προσωρινή απασχόληση και συχνά αντιμετώπιζαν την εχθρότητα των (ανδρικών) συνδικάτων.

Αυτό το πλαίσιο διαμόρφωσε τη βασική συνθήκη της εργασίας των γυναικών που ισχύει σε μεγάλο βαθμό μέχρι σήμερα: κάποιες δουλειές θεωρούνται κατώτερες επειδή τις κάνουν οι γυναίκες. Από την άλλη πλευρά πιο αποδεκτή ήταν η απασχόληση των γυναικών σε εκείνες τις δραστηριότητες που θεωρούνταν επέκταση του «φυσικού» τους ρόλου στην οικογένεια, η ανατροφή των παιδιών, η φροντίδα των ηλικιωμένων, το μαγείρεμα, η καθαριότητα δεν θεωρήθηκαν δραστηριότητες όλων ανεξαρτήτως φύλου. Οι γυναίκες θεωρήθηκαν κατάλληλες για κάποιες μόνο εργασίες, οι οποίες μάλιστα δεν αντιμετωπίστηκαν ως τέτοιες, όπως π.χ. η οικιακή εργασία. Η Ποθητή Χαντζαρούλα αναλύει με ποιον τρόπο οι υπηρέτριες στην Ελλάδα βρέθηκαν εκτός εργατικής νομοθεσίας και αντίθετα αποτέλεσαν αρμοδιότητα της αστυνομίας. Η οικιακή εργασία θεωρήθηκε λίγο- πολύ οικογενειακή υπόθεση, ενώ από την άλλη η υπηρέτρια έγινε μια «αόρατη» εργαζόμενη: χωρίς δικαιώματα ή συνδικαλιστική δράση, χωρίς παρουσία στον δημόσιο χώρο.

Επισφαλής συνθήκη
Η Αγγέλικα Ψαρρά στο κείμενό της υποστηρίζει ότι στον κλάδο του καθαρισμού δοκιμάζονται οι πιο ακραίες μορφές ευέλικτης και επισφαλούς απασχόλησης διότι εκεί εργάζεται η πιο αδύναμη κοινωνική ομάδα, οι μετανάστριες. Την άποψη αυτή επιβεβαιώνει η Β. Παπαθανάση, πρόεδρος του σωματείου καθαριστριών. Γιατί όμως οι μετανάστες βρίσκονται σε τόσο δυσμενή θέση;

Ενώ εκατοντάδες χιλιάδες μετανάστες εργάζονται στην Ελλάδα την τελευταία εικοσαετία, η ελληνική κοινωνία και το κράτος αρνούνται να τους αντιμετωπίσουν ως ισότιμα μέλη. Οι μετανάστες όχι μόνο εργάζονται αλλά και ζουν σε καθεστώς επισφάλειας, χωρίς τα δικαιώματα που έχουν οι Έλληνες πολίτες.

Το αποτέλεσμα ήταν, όπως γράφει η Ιωάννα Λαλιώτου, η «σταδιακή φυσικοποίηση του ρατσισμού». Οι κοινωνικές διακρίσεις με βάση το κριτήριο της ελληνικότητας ή μη, κατηγοριοποίησαν τους μετανάστες σε μια βαθμίδα κατώτερη από τους Έλληνες πολίτες. Η ελληνικότητα μετασχηματίστηκε σε ιδιότητα υπεροχής. Οι περισσότεροι Έλληνες θεωρούν «λογικό» ότι οι μετανάστες θα πρέπει να δουλεύουν περισσότερο, να αμείβονται λιγότερο, να απασχολούνται σε χειρωνακτικές εργασίες ή να μένουν σε φτωχότερα διαμερίσματα. Επιπλέον, τα προβλήματα και οι συνθήκες εργασίας των μεταναστών εξοβελίστηκαν από κάθε δημόσια συζήτηση (ιδιαίτερα στην τηλεόραση). Τις λίγες φορές που η δημοσιότητα στράφηκε στους μετανάστες, η θέση που τους επιφυλάχθηκε ήταν αυτή του «κινδύνου» και της «απειλής», π.χ. τα επεισόδια στον Άγιο Παντελεήμονα. Προφανώς, θεωρείται αυτονόητο ότι οι μετανάστες δεν έχουν προβλήματα αλλά αποτελούν το πρόβλημα.

Η Κωνσταντίνα Κούνεβα επεδίωξε να φέρει στην επιφάνεια τα προβλήματα και το καθεστώς εκμετάλλευσης, στα οποία υπόκεινται χιλιάδες άλλες γυναίκες, εργαζόμενες, μετανάστριες. Όμως, η δολοφονική επίθεση και το κίνημα συμπαράστασης που ξεσήκωσε έθεσαν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος συνολικότερα το ζήτημα των εργασιακών σχέσεων σήμερα στην Ελλάδα.