Η πολιτική ως αυτοάμυνα

«Δεν κάνεις δύο φορές την ίδια επανάσταση». Είναι η τελευταία φράση στο Σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας, του Χανς-Μάγκνους Εντσεσμπέργκερ. Αυτό το περίφημο μυθιστόρημα που γράφηκε το 1972 και ήταν εξαντλημένο στην Ελλάδα, επανεκδόθηκε μόλις (Εκδ. Οδυσσέας, ωραία μτφ. του Ν. Δεληβοριά) και αποκτά μια καινούργια επικαιρότητα στο πλαίσιο του διαλόγου για τον Δεκέμβριο του 2008 και το ξέσπασμα της ελληνικής νεολαίας. Κτισμένο γύρω από την προσωπικότητα του Μπουεναβεντούρα Ντουρούτιπρολεταριακού ήρωα του αναρχισμού ο οποίος σκοτώθηκε κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες το 1936 στη Μαδρίτη- ακτινογραφεί με εμπνευσμένο τρόπο τον (ολέθριο για τους Δημοκρατικούς) εμφύλιο-μέσα-στον-ισπανικό εμφύλιο, πατώντας σε ένα κολάζ από δεκάδες μαρτυρίες φυγάδων αναρχικών αλλά και των εχθρών τους- ακροδεξιών και κομμουνιστών – τις οποίες συνέλεξε στις αρχές του ΄70 ο, 40άρης τότε, συγγραφέας. Η έρευνά του είχε χρηματοδοτηθεί από τη Ραδιο-Τηλεόραση της Κολωνίας και γέννησε επιπλέον ένα ντοκιμαντέρ γι΄ αυτό που θα ονομάζαμε σήμερα «αντι-ιστορία». Η καταληκτική φράση του βιβλίου ανήκει στη χήρα του Ντουρούτι, και «συνιστά το μήνυμά μου για τις νεώτερες γενιές», μάς έλεγε προχθές ο 80άρης πια Εντσεσμπέργκερ. Τον συναντήσαμε με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη για ένα ακόμη επεισόδιο στις «Κεραίες της εποχής μας» (ΕΤ1, παραγωγή S.m. art) και μάς παρέπεμψε στις σελίδες όπου σημειώνει πως ο ισπανικός αναρχισμός δεν υπήρξε ποτέ μια σέχτα στο περιθώριο της κοινωνίας, ούτε μια μόδα της διανόησης ούτε ένα αστικό παιχνίδι με τη φωτιά. «Ήταν ένα προλεταριακό μαζικό κίνημα που έχει πολύ λίγο να κάνει με τον νεο-αναρχισμό των σημερινών (σ.σ.: του ΄70) φοιτητικών ομάδων». Όπως λοιπόν οι 80άρηδες παλιοί αναρχικοί που είχε συναντήσει τότε, έτσι και ο Εντσεσμπέργκερ, έχοντας στο μεταξύ καταδικάσει την ένοπλη πάλη που υιοθέτησε η Φράξια Κόκκινος Στρατός- RΑF («χωρίς καμία σοβαρή πολιτική θεωρία από πίσω»), βλέπει «με ανάμεικτα αισθήματα» την αναγέννηση των αναρχικών ιδεών στον παρισινό Μάη και αλλού. Παρόλα αυτά, στο πλάι της εντυπωσιακής βιβλιοθήκης του θα δει κανείς ένα μεγάλο πριόνι με ένα τσιτάτο του θεωρητικού του αναρχισμού Μιχαήλ Μπακούνιν (1814-1876), γραμμένο στη λάμα του! Το παρήγγειλε να κατασκευαστεί ο ίδιος ο Εντσεσμπέργκερ, για να υπενθυμίζει ότι «η λαχτάρα για καταστροφή είναι ταυτόχρονα μια λαχτάρα για δημιουργία».

Σε μαγνητίζειο Χανς-Μάγκνους Εντσεσμπέργκερ. Είναι ένας Πάπας της γερμανικής διανόησης, που δεν έχει την πόζα του Πάπα. Με καταβολές πιο ριζοσπαστικές από εκείνες του σοσιαλδημοκράτη Γκίντερ Γκρας, πρωτοεμφανίστηκε στα γράμματα πριν από μισόν αιώνα ως ποιητής, καλλιέργησε όλα τα είδη του λόγου και τσάκισε κόκαλα με τα πολιτικά δοκίμιά του. Όταν σου μιλάει, η ενέργεια βγαίνει απ΄ όλους τους πόρους του. Είναι το αντίθετο τόσο του φλεγματικού Κιουρέισι όσο και του πατριαρχικού Φουέντες. Χειρονομεί σαν περφόρμερ, αλλάζει εκφράσεις, σε κοιτάζει διαπεραστικά, χρωματίζει τον λόγο του, εκμαιεύει όχι απλώς την προσοχή σου αλλά και την εμπλοκή σου. Κι όλο αυτό δεν είναι μανιέρα, δεν είναι στυλ, είναι ότι παθιάζεται. «Δεν μπορώ να είμαι αλλιώς. Δεν μου αρέσουν οι διανοούμενοι με το χέρι στο πιγούνι, που θέλουν να δώσουν την εικόνα της αυθεντίας», μάς εξηγούσε. «Εγώ είμαι ένας συγγραφέας που λειτουργεί ως εθνολόγος:

παίρνω μέρος στα πράγματα, έχω προσωπική εμπειρία- τρώω με τους άντρες της φυλής, αλλά κρατάω και τις αποστάσεις μου- τους μελετώ, κάνω συγκρίσεις και συσχετισμούς». Έτσι η λογοτεχνία του διαπλέκεται με την Ιστορία και την Πολιτική, πάντα σε μια προσπάθεια, θα έλεγε κανείς, να αναδείξει τις εκδοχές και τα παραστρατήματα της δημοκρατίας. Το ΄70 αντλούσε τα παραδείγματά του από τη διαμάχη αναρχικών- μαρξιστών. Σήμερα, όπως δείχνει το καινούργιο του μυθιστόρημα Χάμερσταϊν ή περί ιδιορρυθμίας (σε λίγους μήνες από τον Καστανιώτη), τα αντλεί από τους φιλελεύθερους Γερμανούς οι οποίοι δεν εμπόδισαν τον Χίτλερ στις διώξεις του που υπήρξαν πολύ σκληρές και απέναντι στους κομμουνιστές. «Ας μη γελιόμαστε, κάθε συλλογική υπόθεση έχει τις χωματερές της· σκεφθείτε λ.χ. την ελληνική διασπορά…». Ωστόσο, το ζητούμενο για εκείνον δεν είναι μονάχα να ανακαλύπτει τα πτώματα στο υπόγειο, ή τις αμφισημίες των γεγονότων, αλλά να ψάχνει «και για τα φαντάσματα» της εποχής μας. Όχι επειδή αντιλαμβάνεται την παρέμβαση ως ρόλο του, αλλά επειδή «η πολιτική για μένα είναι πράξη αυτοάμυνας».

«Δεν είμαι δέντρο» έγραφε ο Εντσεσμπέργκερ σε έναν στίχο του, θυμίζοντάς μας πόσο σημαντικό είναι να είμαστε ανήσυχες φύσεις. Εκείνος πάντως, όσες ενστάσεις και να προκαλεί η ύστερη μετριοπάθειά του, εξακολουθεί να είναι κάτι περισσότερο: ένας από τους λίγους διανοούμενους που θυμίζει τους πανεπιστήμονες της Αναγέννησης. Δημιούργησε παρεμβατικά περιοδικά, διηύθυνε μια εκδοτική σειρά λογοτεχνικών προτάσεων και παραγνωρισμένων βιβλίων, ασχολήθηκε με την τυπογραφία, γύρισε ντοκιμαντέρ, εντρύφησε στην επιστήμη, έγραψε το (διεθνές μπεστ σέλερ)

Πειραχτήρι των αριθμών (Ψυχογιός) για όσους φοβούνται τα μαθηματικά, μέχρι και ένα μηχάνημα παραγωγής στίχων με βάση μαθηματικούς συνδυασμούς εφηύρε! «Διότι έχω το ταμπεραμέντο του παμφάγου», όπως μας έλεγε, «έχω ανάγκη την τριβή με τα πράγματα της ζωής». Αλλά και διότι η λογοτεχνία στα μάτια του έχει θέση για όλα. «Είναι ένας βιότοπος όπου μπορούν να φύονται και ζιζάνια αλλά και σπάνιες ορχιδέες».