«Η Ρόζα ένωσε όλη τη Μεσόγειο»

Ισραηλινό ντοκιμαντέρ για την ιστορία του ρεμπέτικου και της Ρόζας Εσκενάζυ κινηματογραφείται στη Θεσσαλονίκη
Στον κατάλογο των μεταναστών που έφτασαν στο Εllis island της Νέας Υόρκης το 1952 υπάρχει και το όνομα της Ρόζας Εσκενάζυ ή Σκενάζη ή Ζαρντινίδη. Στη σειρά «εθνικότητα», η μετανάστις-επιβάτις υπογράφει ως «άπατρις». Και όμως πατρίδα της ήταν όλη η Μεσόγειος, όπως καταδεικνύει ντοκιμαντέρ που γυρίζουν Ισραηλινοί κινηματογραφιστές και μουσική και στη Θεσσαλονίκη.

Ακολουθούν τα βήματα ζωής και μουσικής της Ρόζας Εσκενάζυ: στην Ισπανία της σεφαραδίτικης καταγωγής της. Στην Κωνσταντινούπολη της γέννησής της στα 1890. Στη Θεσσαλονίκη των πρώτων χρόνων της ζωής της. Στην Αθήνα και τον Πειραιά των καφέ-αμάν της δεκαετίας του ΄20. Στην Αμερική της δεκαετίας του ΄50. Στην Ελλάδα της αναβίωσης του ρεμπέτικου στη δεκαετία του ΄70. Και τέλος σε έναν τάφο δίχως σταυρό ή άλλο σημάδι στις ακτές του Κορινθιακού. Σε όλους αυτούς τους χώρους κάνει στάση το κινηματογραφικό-μουσικό ταξίδι στην ιστορία του ρεμπέτικου που επιχειρεί ο 32χρονος σκηνοθέτης Roy Sher, από τη Χάιφα.

«Μy sweet canary» είναι ο τίτλος της ταινίας, με αφορμή το γνωστό τραγούδι των αρχών του περασμένου αιώνα («Καναρίνι μου γλυκό») το οποίο φέρεται ότι μετέγραψε η ίδια η σεφαραδίτισσα (Ισπανοεβραία) Ρόζα Εσκενάζυ από το τουρκικό «Μπόιλ-μπόιλ».

«Η Ρόζα είναι αφορμή για ένα κινηματογραφικό ταξίδι στην ιστορία του ρεμπέτικου, με αφορμή τους δρόμους ζωής και μουσικής που περπάτησε» έλεγε χτες στη Θεσσαλονίκη (όπου βρέθηκε για το τελευταίο μέρος των γυρισμάτων) ο νεαρός σκηνοθέτης.

«Δεν την υποδύεται κανείς στην ταινίαποιος θα μπορούσε εξάλλου; Το σημαντικότερο, που βρίσκεται στον πυρήνα της ταινίας, είναι το βιογραφικό ταξίδι στη ζωή της Ρόζας στις πόλεις, τους δρόμους, τις κωμοπόλεις και τα αυθεντικά ρεμπετάδικα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Μέσα από την ιστορία της ζωής της η ταινία θα δείξει έναν κόσμο που κάποτε υπήρξε, τα ίχνη που άφησε στο σήμερα, καθώς και την αμοιβαία και προσωπική αναζήτηση των τριών μουσικών που ενώθηκαν σε ένα μοναδικό πολυπολιτισμικό δεσμό, χάρη στη Ρόζα και το ρεμπέτικο».

Ήχοι από ούτι, κεμεντζέ, κεμανέ (τουρκικό παραδοσιακό βιολί), μπαγλαμά και σάζι πλημμύρισαν χθες το απόγευμα την αγορά Μοδιάνο της Θεσσαλονίκης, όπου στήθηκαν οι κάμερες για τα τελευταία γυρίσματα.

Πρωταγωνιστές της «συναυλίας»-βουτιάς στην ιστορία του ρεμπέτικου ήταν τρεις μουσικοί: ο Τomer Katz, Ισραηλινός που παίζει ούτι και μπουζούκι, η Μartha Lewis, Ελληνοκύπρια τραγουδίστρια και συνθέτρια που ζει στη Βρετανία και η Μehtap Demir, Τουρκάλα μουσικός που παίζει κεμανέ.

Πρωταγωνίστρια της ταινίας είναι μια σύγχρονη Ρόζα: η Ισραηλινή (με σεφαραδίτικη καταγωγή) ερμηνεύτρια Υasmin Levy, τραγουδίστρια των λαντίνο, των τραγουδιών στη σεφαραδίτικη διάλεκτο. «Τζάκο λεβαντάτε» τραγουδούσε χθες στη Μοδιάνο η Υasmin (ένθερμη θαυμάστρια της Ελένης Βιτάλη, όπως μας δήλωσε), ενώ ούτια και κεμετζέδες συνόδευαν την ανατολίτικη φωνή της στην «Ελενίτσα», το γνωστό σμυρναίικο τραγούδι που είχε ερμηνεύσει και η θρυλική Ρόζα.

Η ταινία, διάρκειας 90΄, γυρίζεται σε συμπαραγωγή με την ΕΡΤ, η οποία παραχώρησε οπτικοακουστικό υλικό από τις τελευταίες εμφανίσεις της Ρόζας Εσκενάζυ στην ελληνική τηλεόραση λίγο πριν από τον θάνατό της, τον Δεκέμβριο του 1980. Θα είναι δε έτοιμη να προβληθεί σε έξι μήνες, σύμφωνα με το σκηνοθέτη. Τα γυρίσματα ολοκληρώνονται αύριο με συναυλία στο πνευματικό κέντρο της Ισραηλιτικής Κοινότητας στην Αθήνα και απόψε στο ρεμπετάδικο «Πριγκιπέσσα» της Θεσσαλονίκης με την κινηματογράφηση της «Γκαρσόνας» και της «Δημητρούλας».


Με μια ματιά

1890. Γεννιέται στην Πόλη η Ρόζα Εσκενάζυ ή Σάρα Σκενάζη 1897. Μετακομίζει στη Θεσσαλονίκη 1910. Εμφανίζεται ως χορεύτρια στον Πειραιά 1930. Έχει ήδη ηχογραφήσει 500 ρεμπέτικα και δημοτικά 1937. Το τραγούδι της «Πρέζα όταν πιείς» γίνεται αφορμή για επιβολή της μεταξικής λογοκρισίας 1940. Ταξιδεύει στα Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή.

Αργότερα και στις ΗΠΑ 1980. Πέθανε στην Αθήνα
Το ορφανό και το «μαύρο παρελθόν»

Στο μουσικό ταξίδι-έρευνα στη ζωή της Ρόζας τον Ισραηλινό σκηνοθέτη Roy Sher βοήθησαν Έλληνες μελετητές και ρέκτες του ρεμπέτικου (Κώστας Χατζηδουλής, Γιώργος Σκαμπαρδώνης κ.ά.) αλλά και απλοί άνθρωποι, απόγονοι του μύθου αλλά και της ζωής της Ρόζας. «Η Ρόζα φέρεται ότι γέννησε ένα παιδί περί το 1930. Το άφησε σε ένα ορφανοτροφείο. Η χήρα του ανθρώπου αυτού- την οποία συνάντησα- αλλά και η κόρη της (ίσως εγγονή της Ρόζας)

αρνήθηκαν να μου μιλήσουν. “Αγαπάμε τη Ρόζα Εσκενάζυ για τα τραγούδια της. Είχε όμως ΄μαύρο΄ παρελθόν. Ας το αφήσουμε” μου είπαν» έλεγε χθες ο σκηνοθέτης, αναβιώνοντας τις εμπειρίες του προσωπικού του ταξιδιού-έρευνας στη ζωή της Ρόζας Εσκενάζυ.