Να γελάς και να κλαις

ΕΙΧΑ ΠΡΩΤΟΠΑΕΙ ΣΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ ΣΤΟ
ΒΕΛΙΓΡΑΔΙ ΤΟ 1995. ΗΤΑΝ ΤΟΤΕ ΟΙ ΗΜΕΡΕΣ ΠΟΥ
Ο ΜΙΛΟΣΕΒΙΤΣ, Ο ΤΟΥΤΣΜΑΝ ΚΑΙ Ο ΚΛΙΝΤΟΝ
ΥΠΕΓΡΑΦΑΝ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ ΝΤΕΪΤΟΝ
Και ναι μεν ο Κλίντον, με τον αυτάρεσκο πραγματισμό του, χαρακτήριζε τον Σέρβο δικτάτορα «παράγοντα σταθερότητας στα Βαλκάνια», ο Κοβάσεβιτς όμως, στο σπίτι του οποίου παρακολουθούσαμε τις ειδήσεις, διατηρούσε τις επιφυλάξεις του: «Αν συνεχίσουμε έτσι, θα χρειάζομαι διαβατήριο για να πάω από εδώ έως το κέντρο του Βελιγραδίου».

Ο σεναριογράφος του Κουστουρίτσα αποδείχθηκε πως είχε δίκιο. Μπορεί να μη χρειάζεσαι διαβατήριο για να περάσεις από τα προάστια στο κέντρο της σερβικής πρωτεύουσας, χρειάζεσαι όμως για να πας στην πλησιέστερη παραλία. Ο Μιλόσεβιτς από «παράγων σταθερότητας» πέθανε υπόδικος στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης και η πρώην Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε, στην κυριολεξία, εις τα εξ ων συνετέθη.

Τότε μου είχαν ζητήσει να εκφωνήσω τον εναρκτήριο λόγο της έκθεσης. Συνηθισμένος από τα καθ΄ ημάς περίμενα να βρεθώ σε καμιά αιθουσούλα όπου διάφοροι παράγοντες θα κολάκευαν δημοσία ο ένας τον άλλον και ύστερα θα μιλούσε και ο Έλληνας συγγραφέας για να βάλει κι ένα κερασάκι στην κατά τα άλλα άγευστη νουγκατίνα. Βρέθηκα στον κεντρικό χώρο της έκθεσης, περπατώντας έως το πόντιουμ με υπόκρουση τη «Χαμπανέρα» της «Κάρμεν» παιγμένη από μια μπάντα, και η ομιλία μου μεταδόθηκε από το κρατικό κανάλι. Την επομένη το ρεπορτάζ των εγκαινίων ήταν στην πρώτη σελίδα της «Πολίτικα».

Το 1995 στη Γιουγκοσλαβία είχε επιβληθεί εμπάργκο. Τη βενζίνη των αυτοκινήτων την έπαιρναν με δελτίο σε μπιντόνια, η θέρμανση στα κτίρια ήταν υποτυπώδης, το χαρτί τούς έλειπε, δικτατορία είχαν, πλην όμως η έκθεση βιβλίου ήταν γεμάτη κόσμο.

Έχουν μεσολαβήσει οι βομβαρδισμοί και η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, δεκατέσσερα χρόνια μετά το Βελιγράδι είναι μια πόλη που θυμίζει περισσότερο Κεντρική Ευρώπη και λιγότερο Βαλκάνια, οι ελληνικές τράπεζες είναι παντού, και στην έκθεση βιβλίου, Τετάρτη πρωί, καθημερινή και εργάσιμη, δυσκολευόσουν να περπατήσεις από τον συνωστισμό. Χρήματα δεν υπάρχουν, οι μισθοί τους είναι καχεκτικοί, πλην όμως, όταν κάποιος θεωρεί το βιβλίο είδος πρώτης ανάγκης και όχι περιττό βάρος που πιάνει χώρο γιατί χρειάζεται και βιβλιοθήκη, κάνει ό,τι μπορεί για να το αποκτήσει.

Όπως μου είπε ο εκδότης μου, Βλάντισλαβ Μπάγιατς, συγγραφέας ο ίδιος και ιδιοκτήτης του εγκυρότατου οίκου Γκεοποέτικα, με ονόματα σαν του Παμούκ, του Ντε Λίλο και του Πολ Όστερ στον κατάλογό του, την Πέμπτη το πρωί τα σχολεία του Βελιγραδίου θα αργούσαν για να μπορέσουν οι μαθητές να επισκεφθούν την έκθεση. Να κλαις ή να γελάς, σίγουρα όμως να ντρέπεσαι όταν σκέφτεσαι τον τρόπο με τον οποίο τα δικά μας υπουργεία αντιμετωπίζουν το βιβλίο.

Φέτος η Ελλάδα ήταν τιμώμενη χώρα στην έκθεση του Βελιγραδίου. Το ΕΚΕΒΙ, για ακόμη μία φορά, κατάφερε να δώσει μια σοβαρότατη και άκρως ελκυστική εικόνα της θέσης που μπορεί να έχει το βιβλίο στα μέρη μας. Χάρη στη διευθύντριά του, την κυρία Βελισσάρη, και μια ομάδα ανθρώπων που την περιβάλλουν και πραγματικά σου δίνουν την εντύπωση πως είναι οι κατάλληλοι στην κατάλληλη θέση.

Δεν το λέω τυχαία. Τα χρήματα που το υπουργείο Πολιτισμού καταδέχθηκε να δώσει για τη συμμετοχή στην έκθεση ήταν ελάχιστα, με αποτέλεσμα το ΕΚΕΒΙ να μη μπορεί να προσκαλέσει συγγραφείς όπως ο Κούρτοβικ ή η Ζατέλη, που τα βιβλία τους έχουν μεταφραστεί στα σερβικά.

Θα μου πείτε, βέβαια, πως είχαν εκλογές οι άνθρωποι και δεν μπορούσαν να ασχολούνται με την εντύπωση που θα δώσουμε στους «Σέρβοι αδελφοί». Αυτό βέβαια δεν εμπόδισε τον πρώην υπουργό Πολιτισμού να διορίσει, την ημέρα που προκηρύχθηκαν οι εκλογές, νέο πρόεδρο του Δ.Σ. στο ΕΚΕΒΙ. Υπενθυμίζω απλώς ότι ο προηγούμενος, ο Πέτρος Μάρκαρης, είχε παραιτηθεί για λόγους αξιοπρέπειας: ο κ. Σαμαράς δεν είχε καταδεχθεί να τον συναντήσει λόγω φόρτου εργασίας- αν δεν πέφτω έξω στον φόρτο θα πρέπει να συμπεριληφθεί και η βαρυσήμαντη παρέμβασή του σε συναυλία του κ. Ρέμου στην εκλογική του περιφέρεια.

Όσο για τα χρήματα, ε, αυτά απλώς δεν υπάρχουν- η μόνιμη επωδός. Είχαν ξοδευτεί όλα για τα «bon pour l΄Οrient» εγκαίνια του Νέου Μουσείου Ακρόπολης. Θα μου πείτε το θέμα ήταν εθνικό, το έπαιξαν και τα κανάλια και όλοι μείναμε ευχαριστημένοι.

Ευχαριστημένοι κυρίως που σηκώθηκαν, έφυγαν, πήγαν αλλού και μας άφησαν στην ησυχία μας. Το θέμα βέβαια είναι πώς θα πάρουν μαζί τους και τη νοοτροπία τους, την κυνική αδιαφορία τους, την προπέτειά τους, την κούφια- και κουφή- αυταρέσκειά τους.