Δεν θέλουν να ξέρουν

Συμβαίνουν τρομερά πράγματα γύρω μας. Όμως εμείς «δεν θέλω να ξέρω», λέμε, «δεν θέλω να το πιστέψω», «δεν θέλω να ανακατευτώ»… Κι όταν κλείνουμε μάτια- στόμα- αυτιά σε κάτι, αυτό το κάτι βγαίνει από το κάδρο. Παύει να υπάρχει. Τόσο απλά! Η αίσθηση αυτή που πατά γερά στα βιώματα τόσο της μετεμφυλιακής όσο και της μεταδικτατορικής γενιάς, οδήγησε τη Βασιλική Ηλιοπούλου στο Σμιθ: την καινούργια της νουβέλα (Εκδ. Πόλις), η οποία με έναν υπόγειο τρόπο εξελίσσεται σε ένα σκληρό πολιτικό σχόλιο για τη σημερινή ελληνική κοινωνία- κι ας διαδραματίζεται το 1956. Οι ήρωες της Ηλιοπούλου είναι στην πλειονότητά τους στερεοτυπικοί, κι όμως η 60χρονη πια, πολυβραβευμένη σκηνοθέτις και όψιμη συγγραφέας, κτίζει μια ιστορία που ξεπερνά τα στερεότυπα και ανοίγεται σε έναν επίκαιρο προβληματισμό. Γι΄ αυτό η νουβέλα της διαβάζεται μονορούφι, ακόμα κι από ένα νεανικό κοινό. Κεντρικός πρωταγωνιστής, ένας παλιός Μακρονησιώτης, διοικητικός υπάλληλος του ΟΤΕ, που προσπαθεί να λειτουργήσει σαν νομοταγής πολίτης σε ένα από τα δυτικά προάστια της Αθήνας. Απέναντί του τέσσερις φωνές που ενοχλούν τη συνείδησή του: ο νέος διοικητής της Αστυνομίας που τον προειδοποιεί με μια προσαγωγή ρουτίνας να κάτσει φρόνιμα στα πολιτικά· ένας παλιός, παράτολμος σύντροφος που εμφανίζεται ξαφνικά και του ζητά να τον κρύψει γιατί έβγαλε απ΄ τη μέση έναν ρουφιάνο· η γυναίκα του- δασκάλα Μακεδονίτισσα στιγματισμένη με το παρατσούκλι «Βουλγάρα», η οποία τον θεωρεί ανίκανο και έχει στερέψει από έρωτα· και ο εντεκάχρονος γιος του με το βαρύ και πολύσημο όνομα Άρης, ο οποίος βλέπει πολλά, ψάχνει διεξόδους, αλλά κανείς δεν του εξηγεί τίποτα. Γύρω τους οι γείτονες: ένας νυχτοφύλακας πρώην ταγματασφαλίτης με δύο κόρες που τον τρέμουν αλλά και τον υπονομεύουν (η μικρή έχει στοιχειώσει τον Άρη), ένας λοχαγός, οι γεροντοκόρες του φιλόπτωχου ταμείου που από το σπίτι τους ακούγονται άναρθρες κραυγές, ο μαγκάκος του μηχανουργείου φίλος- πρότυπο του Άρη, που στα κρυφά διαβάζει «Μάσκα» και παίζει Έλβις με την κιθάρα του, η καλόκαρδη και δεισιδαίμων ψυχοκόρη που είναι σκέτος πειρασμός, κ.ά. Όλοι τους έχουν λερωμένη τη φωλιά τους αλλά κανείς δεν θέλει να ξέρει. Κι έτσι καταφέρνουν να συμβιώνουν ισορροπώντας σε ένα τεντωμένο σκοινί. Το οδυνηρό παρελθόν, το εύθραυστο παρόν και το απροσδιόριστο μέλλον· το ατομικό και το συλλογικό· η ιδεολογία και η καθημερινότητα, οι «νόμιμες» και οι «παράνομες» σχέσεις ψιλο-βολεύονται. Ώσπου ο Άρης ξεθάβει το περίστροφο του πατέρα του: ένα Smith & Wesson (εξού και ο κωδικός τίτλος) που γίνεται η αφορμή για απανωτές αποκαλύψεις και διαψεύσεις. Αλλά οι ίδιοι άνθρωποι που θα τις βιώσουν, θα τις απωθήσουν κιόλας. Και θα απογυμνώσουν από το νόημά τους, τις βιαιοπραγίες, τους ανεξιχνίαστους πνιγμούς, τα ερωτικά απωθημένα, τα κοινωνικά ταμπού που θα έρθουν στο φως. Το δράμα θα κορυφωθεί και θα ξεφουσκώσει.

Τι γίνεται λοιπόν με τις εκκρεμότητες που κουβαλάμε; Αυτό το ερώτημα απασχολεί τη Βασιλική Ηλιοπούλου σε όλο της το έργο, πεζογραφικό ή κινηματογραφικό. Και η θλιβερή της διαπίστωση εδώ, είναι: κάνουμε την πάπια. Ούτε τις αντιμετωπίζουμε ούτε τις αγνοούμε. Ούτε μνήμη ούτε λήθη αλλά ταρίχευση, όπως είπε κι ο Σταμάτης Φασουλής. Μια κατάσταση που την αποδίδει εξαιρετικά η γραφή της. Χωρίς ακροβασίες και πειραματισμούς, η Ηλιοπούλου καταφέρνει να φτιάξει μια ατμόσφαιρα ηλεκτρισμένη που δεν εκτονώνεται.

Με σφιχτοδεμένες σκηνές που εναλλάσσονται γρήγορα, με διαλόγους υπαινικτικούς που ανεβάζουν τη θερμοκρασία, με έναν σχολιασμό που προκύπτει όχι από θεωρητικές πλατφόρμες αλλά από τις περιγραφές του ντεκόρ, της γλώσσας του σώματος, της φωνής ή των φαντασιώσεων των ηρώων. Ο αναγνώστης «ακούει» τις ανολοκλήρωτες σκέψεις τους και τα αναπάντητα ερωτήματά τους, αντιλαμβάνεται τις αυταπάτες τους, και τους «βλέπει» να μη μπορούν να παρέμβουν στην πορεία των γεγονότων.

Το 1972 αντίθετα, μέσα στη δικτατορία, η Ηλιοπούλου προσπάθησε να παρέμβει στα πράγματα με μια μικρού μήκους ταινία που χρηματοδότησε ο «Σύγχρονος Κινηματογράφος». Ήταν η «Μικρή περιγραφή της επιστροφής του» για έναν πολιτικό κρατούμενο που βγαίνει από τη φυλακή, η οποία προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και στο αφιέρωμα του «Σύγχρονου…» και αμέσως απαγορεύτηκε. Ακολούθησε άλλη μια «μικρή» που βραβεύτηκε από τη Διεθνή Ένωση των Κριτικών κι έπειτα, καθώς απέκτησε μια κόρη, αρκετά ντοκιμαντέρ στην κρατική τηλεόραση. Η πρώτη της μεγάλου μήκους ταινία άργησε λοιπόν, αλλά ήταν ένας θρίαμβος: το «Πέρασμα»- μια πολιτική και πάλι ταινία που πλησίαζε το θέμα της τρομοκρατίας και σάρωσε οκτώ βραβεία στη Θεσσαλονίκη (1990). Ακολούθησε το «Με μια κραυγή» (1995), και το 2000, στα 52 της, η στροφή στη λογοτεχνία με τη Λιούμπα και άλλα αρώματα ( Εστία)- πορτρέτο μιας Ρωσίδας οικιακής βοηθού μέσα από τα μάτια μιας μικρής Ελληνίδας. Το 2005 κυκλοφορεί τα διηγήματα Η καρδιά του λαγού (Πόλις) και τώρα το Smith. Πάντα με ματιά πολιτική, «διότι δεν μπορώ αλλιώς», και πάντα μεταστοιχειώνοντας προσωπικά της βιώματα. Υπήρξε- όπως ο Άρης- ένα υποψιασμένο παιδί που μεγάλωσε στα Σέρβια της Κοζάνης και συναντούσε τον πατέρα της τα καλοκαίρια στην Αθήνα. Τώρα όμως που επέστρεψε στην παλιά της δυτική συνοικία, συνειδητοποιεί αυτό που τότε μόνο οσμιζόταν: ότι η ζωή δεν προχωρά απλώς· η ζωή προσπερνά.