Φιλοσοφικό θανατόραμα. Ένας οδηγός για το ευ θνήσκειν

Ανάμεσα στους 192 θανάτους για τους οποίους μιλάει αυτό το βιβλίο, υπάρχει ένας που δεν έχει επέλθει ακόμη: αυτός του ίδιου του συγγραφέα και καθηγητή της φιλοσοφίας, που προσθέτει τ΄ όνομά του στο τέλος του καταλόγου των νεκρών φιλοσόφων και σημειώνει χαριτολογώντας (όπως τόσες φορές κατά την ανάπτυξη του εξ ορισμού πένθιμου θέματός του) ότι «εξήλθε διωκόμενος από αρκούδα». Δεδομένου ότι ο Σάιμον Κρίτσλεϋ είναι μόλις 49 ετών και δεν δείχνει τύπος ερασιτέχνη κυνηγού, είναι μάλλον απίθανο να «εξέλθει» με αυτό τον τρόπο και πάντως απέχει, στατιστικά, πολύ ακόμη από την έξοδο- ζωή να΄ χει. Οπότε πρέπει ίσως να δούμε πίσω από την πρόσοψη του χαριτολογήματος έναν ιδιότυπο ευφημισμό, κάτι σαν ξόρκι για τη μοίρα του Κρίτσλεϋ και όλων των θνητών.

Κατά κάποιον τρόπο, ένα τέτοιο ξόρκι είναι ολόκληρο το βιβλίο, όπως, κατά την ταπεινή μου γνώμη, και τα περισσότερα απ΄ όσα έχουν πει για τον θάνατο οι φιλόσοφοι, οι ποιητές και οι θεολόγοι ανά τους αιώνες. Η «μελέτη θανάτου», όπως όριζε τη φιλοσοφία ο Κικέρων, δεν μπορεί να φωτίσει μια εμπειρία που κανένας δεν επέστρεψε για να τη διηγηθεί. Μένει η ορθή στάση απέναντι στο αναπόφευκτο γεγονός του θανάτου, μολονότι και πάλι παραείναι εύκολο να υποδεικνύεις την «ορθή στάση» όσο είσαι ακόμη όρθιος.

Μπορεί να μας φαίνεται λογικό (αν και κομμάτι δικολαβικό) εκείνο που έλεγε ο Επίκουρος, ότι «ο θάνατος ου προς ημάς», ότι δηλαδή ο θάνατος δεν πρέπει να μας απασχολεί, γιατί όσο ζούμε δεν μας αφορά και όταν πεθάνουμε ούτε σκεφτόμαστε ούτε νιώθουμε τίποτα. Μπορεί να μας εντυπωσιάζουν κάποιες συμβολικές χειρονομίες που αντιμετωπίζουν τον θάνατο ως θεραπεία από την αρρώστια της ζωής, όπως η χειρονομία του Σωκράτη, που πριν πιει το κώνειο παράγγειλε στους μαθητές του να θυσιάσουν έναν πετεινό στον Ασκληπιό. Μπορεί να μας συγκινούν κάποιες όμορφες ποιητικές εκφράσεις της ιδέας ότι ο θάνατος είναι η έξοδος από τον κόσμο των ψευδαισθήσεων προς την αληθινή γνώση, όπως ετούτοι οι στίχοι του Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ: «Θάνατος δε θα πει ότι σβήνει το φως· θα πει ότι σβήν΄ η λάμπα, γιατί χαράζει πια».

Ωστόσο, η (πικρή) αλήθεια βρίσκεται μάλλον στα λόγια του Γερμανοεβραίου φιλόσοφου Φραντς Ρόζεντσβαϊγκ (1886- 1929) ότι η φιλοσοφία, με το ν΄ αποκηρύσσει τον θάνατο, κλείνει τ΄ αφτιά της για να μην ακούει την κραυγή της έντρομης ανθρωπότητας. ΄Η στην ακόμα διορατικότερη παρατήρηση του Λα Ροσφουκό, περίπου δυόμισι αιώνες νωρίτερα, ότι οι ίδιοι οι κόποι που καταβάλλουν οι φιλόσοφοι για να μας πείσουν ότι δεν πρέπει να μας τρομάζει ο θάνατος αποτελούν την καλύτερη απόδειξη του πόσο τρομακτικός είναι.

O Κρίτσλεϋ γράφει σ΄ ένα σημείο ότι φιλοδοξία του βιβλίου του είναι να δείξει πως, συχνά, το σπουδαιότερο έργο που φιλοτεχνεί ο φιλόσοφος είναι η μορφή του θανάτου του. Θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε τη δήλωση αυτή ως άλλο ένα δείγμα της υπονομευτικής ειρωνείας του, γιατί το βιβλίο δείχνει μάλλον το αντίθετο. Οι περισσότεροι «φιλοσοφημένοι» θάνατοι που περιγράφει (και που είναι άλλωστε σχετικά λίγοι) απέχουν τόσους αιώνες από εμάς και συνοδεύονται από τόσο απίθανα πνευματώδεις δηλώσεις ώστε δικαιούμαστε ν΄ αμφιβάλλουμε για την αυθεντικότητα των σχετικών μαρτυριών (εκτός ίσως στην περίπτωση του Σωκράτη) και να υποψιαζόμαστε πως πρόκειται για μεθύστερες, ανεκδοτολογικές προσαρμογές της βιογραφίας του εκάστοτε φιλόσοφου στη διδασκαλία του. Από τους υπόλοιπους θανάτους, εκείνους που είναι καλύτερα τεκμηριωμένοι ιστορικά, ελάχιστοι φαίνεται να διέφεραν από τον πεζό θάνατο των περισσότερων κοινών ανθρώπων. Πράγμα που θα εκπλήξει μόνον όσους έχουν υπερβολική εμπιστοσύνη στη φιλοσοφία ή μάλλον στην ικανότητα των φιλοσόφων να στέκουν πάνω από κάθε ανθρώπινη αδυναμία. Μερικές φορές μάλιστα ο θάνατος του φιλόσοφου μοιάζει σαν ειρωνικό σχόλιο πάνω στη φιλοσοφία του. Μπορεί να είναι (σίγουρα είναι) ψεύτικη η ιστορία που λέει ότι ο Ηράκλειτος κατασπαράχτηκε από σκυλιά, φασκιωμένος καθώς ήταν με κοπριές για να θεραπεύσει την υδρωπικία του εφαρμόζοντας μια θεωρία του, που έμεινε τελικά αναπόδεικτη, ενώ επαληθεύτηκε, σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, μια άλλη ρήση του, ότι τα σκυλιά γαβγίζουν όσους δεν γνωρίζουν (υπάρχουν βέβαια πιο απλοί τρόποι επαλήθευσης αυτής της ρήσης…). Δεν είναι όμως μύθος ότι ο Φράνσις Μπέικον, που είχε κάνει θεμέλιο της φιλοσοφίας του το πείραμα, πέθανε από ένα βαρύ κρυολόγημα που άρπαξε καθώς παραγέμιζε έξω, στον δρόμο, μια κότα με χιόνι, για να δει αν θα διατηρηθεί το κρέας της. Ο Αλμπέρ Καμύ, πάλι, που έλεγε ότι δεν μπορούσε να φανταστεί θάνατο περισσότερο κενό νοήματος από το να σκοτωθεί κανείς σε τροχαίο, πέθανε από αυτήν ακριβώς την αιτία, για να επιβεβαιωθεί έτσι με τραγικό τρόπο η φιλοσοφία του Ξένου του.

Αλλά η χαρακτηριστικότερη περίπτωση τραγικής ειρωνείας που καταγράφεται σ΄ αυτό το βιβλίο αφορά τον Γκέοργκ Λούκατς, κι ας μην έχει σχέση με τον θάνατό του. Ο μαρξιστής Λούκατς απέρριπτε το έργο του Κάφκα ως ιδεαλιστικό, παρακμιακό και αντιρεαλιστικό, με όλους αυτούς τους τύπους που συλλαμβάνονται χωρίς να μαθαίνουν γιατί, περνούν από παράλογες δίκες και καταδικάζονται χωρίς λόγο. Μετά την ουγγρική εξέγερση του 1956 ο Λούκατς συνελήφθη και φυλακίστηκε μαζί με άλλους σ΄ έναν τεράστιο πύργο στην Τρανσυλβανία, όπου κανένας φύλακας δεν απαντούσε στις ερωτήσεις του πόσον καιρό θα έμενε εκεί, αν θα τον άφηναν ελεύθερο κ.λπ. Λέγεται, λοιπόν, ότι κάποια στιγμή ο Λούκατς γύρισε σ΄ έναν από τους συγκρατουμένους του και του είπε: «Δηλαδή, ο Κάφκα ήταν ρεαλιστής τελικά».

Τι μπορεί όμως να σημαίνει η «μελέτη θανάτου», αν δεν καταλήγει σ΄ εξωπραγματικές, ανεφάρμοστες υποδείξεις για την ορθή στάση απέναντί του; Οι άνθρωποι φοβούνται ενστικτωδώς τον θάνατο, αυτό δεν αλλάζει. ΄Εχουν όμως την παράδοξη τάση να τον φοβούνται και να τον ξορκίζουν τόσο περισσότερο όσο η ζωή τους είναι στερημένη από περιεχόμενο, πράγμα ιδιαίτερα φανερό σήμερα. Δεν μπορούμε, επομένως, παρά να συμφωνήσουμε με τον συγγραφέα ότι η επίγνωση του θανάτου είναι ένα κάλεσμα για πλήρωση ενός κενού στη ζωή μας, για την πραγμάτωση του αληθινού εαυτού μας, τον οποίο μπορούμε να κερδίσουμε για λίγο μόνον όταν γνωρίζουμε ότι κάποτε θα τον χάσουμε.

Αν υπάρχει ένας θάνατος που είναι «προς ημάς», δεν είναι τόσο ο δικός μας όσο ο θάνατος των προσώπων που αγαπάμε- και σ΄ αυτό επίσης θα δώσουμε δίκιο στον συγγραφέα. Ο θάνατος αυτός τσαλακώνει την εικόνα που έχουμε σχηματίσει για τον εαυτό μας και αναιρεί το όποιο νόημα έχουμε βγάλει από τη ζωή. Το πένθος για τους αγαπημένους νεκρούς ανασύρει από μέσα μας ό, τι πιο γνήσιο διαθέτουμε και μας οδηγεί στην αναγνώριση του εαυτού μας, η οποία δεν είναι κατά βάθος παρά η αναγνώριση του κομματιού μας εκείνου που έχει χαθεί οριστικά. Η συνείδηση αυτής της απώλειας, η συνείδηση της λειψότητάς μας είναι η βάση για κάθε αναζήτηση που μπορεί να δώσει αληθινό περιεχόμενο στην υπόλοιπη ζωή μας.