ΕΡΓΟ ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΙΚΟ, ΠΟΥ ΑΡΧΙΖΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ ΚΑΙ ΦΘΑΝΕΙ ΣΤΗΝ
ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ, ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΗΣ
ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΔΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΤΖΟΥΝΤΙΘ ΜΠΑΤΛΕΡ ΑΡΧΙΣΕ ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ ΝΑ ΜΕΤΑΦΡΑΖΕΤΑΙ
ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Στη σχετικά άγνωστη μικρού μήκους ταινία Καλλονή του Τάκη Σπετσιώτη (1977), βλέπουμε μια σειρά από ασπρόμαυρα, αργά, εξαντλητικά μονοπλάνα στα οποία ο Νίκος Μουρατίδης με ξανθιά περούκα, έντονο κραγιόν και ευρύχωρο μπέιμπι ντολ, ως μετακατοχική φαμ φατάλ σε υπερδιέγερση, ντύνεται, ξεντύνεται, κοιτάζεται στον καθρέφτη, βάφεται, ξεβάφεται, χουζουρεύει, χαϊδεύει ερωτικά το «γυναικείο» σώμα του, αυνανίζεται ως άλλη Κοταμανίδου στους αγγελοπουλικούς Κυνηγούς, ξαναβάφεται, ξαναξεντύνεται, ξαναξαπλώνει. Και ξανά, και ξανά. Το ζήτημα δεν είναι ότι βλέπουμε έναν άντρα να υποδύεται, θεατρικά, επίμονα, αλλά και πειστικά, τη γυναίκα. Η ριζοσπαστικότητα της ταινίας έγκειται στο ότι παρακολουθούμε τη μίμηση των προτύπων του φύλου στην επανάληψή τουςπαρακολουθούμε όχι τον τρόπο που μπορεί κανείς να κάνει τη γυναίκα, αλλά τον τρόπο που «γίνεται» η γυναικότητα και υπονοείται/υποβάλλεται η «γυναικεία φύση»· όχι μια και καλή αλλά ξανά και ξανά, ποτέ τετελεσμένα, ποτέ τέλεια και τελειωτικά, αλλά πάντα αφήνοντας τις χαραμάδες του ατελούς στην καταστατική οριοθέτηση του φύλου. Το σίγουρο είναι ότι αν η Τζούντιθ Μπάτλερ είχε ποτέ δει την Καλλονή, θα την είχε λατρέψει. Η Αμερικανίδα καθηγήτρια του Βerkeley έχει τα είκοσι τελευταία χρόνια ασκήσει ακραία επιρροή στις σπουδές του φύλου (gender studies), στην έμφυλη προβληματική της δυτικής κουλτούρας και στον φεμινιστικό και γκέι ακτιβισμό, ακριβώς γιατί έπεισε να κοιτάξουμε καλύτερα αυτό το «ξανά και ξανά». Τις επαναληπτικές, δηλαδή, περιγραφές και πρακτικές διά των οποίων δεν γεννιέται, αλλά γίνεται, η γυναίκα και ο άντρας, όχι μόνο ως κοινωνική (όπως θα ήθελε η παραδοσιακή φεμινιστική κριτική) αλλά και ως «φυσική» κατηγορία.

Η Μπάτλερ αρχίζει από το γνωστό «γυναίκα δεν γεννιέσαι αλλά γίνεσαι» της Σιμόν ντε Μποβουάρ, και προσπαθεί να δει τους τρόπους με τους οποίους κανείς «γίνεται», ανακαλεί δηλαδή και ενδύεται το (κοινωνικό)

φύλο έτσι όπως αυτό της/του επιβάλλεται. Μέχρις εδώ, χωράφια κλασικού φεμινισμού, θα πείτε. Μόνο που, εκεί κάπου, η φιλόσοφος κάνει μια ριζοσπαστική στροφή.

Η Μπάτλερ αφενός επιμένει ότι το (κοινωνικό) φύλο δεν το φοράει κανείς μια και καλή. Από τη στιγμή που η μαμή θα αναγγείλει «κορίτσι» ή «αγόρι» (παίρνοντας, ακόμη και σήμερα, και το σχετικό φακελάκι από συγγενείς ευτυχούντες), αρχίζει μια ατέλειωτη σειρά από παρόμοιες επιτελεστικές «εγκλήσεις», στιγμές δηλαδή που το άτομο καλείται να συμμορφωθεί με ένα (κοινωνικό) φύλο. Η περιγραφή «αγόρι», «άντρας», «κορίτσι», «γυναίκα» γίνεται έτσι προσταγή που δημιουργεί όχι μόνο το (κοινωνικό) φύλο, αλλά το ίδιο το υποκείμενο, τα όρια, τις συνιστώσες του. Τόση ώρα βάζω το (κοινωνικό) σε παρένθεση, διότι εκεί κάπου η Μπάτλερ κάνει και το δεύτερο ριζοσπαστικό της βήμα: όλη αυτή η επιβολή, που γίνεται διά λόγου και επαναληπτικά, δεν επιβάλλει μόνο την

Τζούντιθ Μπάτλερ

ΕΥΑΛΩΤΗ ΖΩΗ OΙ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΤΟΥ ΠΕΝΘΟΥΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΒΙΑΣ

ΜΤΦ. ΜΙΧΑΛΗΣ ΛΑΛΙΩΤΗΣ, ΚΩΣΤΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ: ΑΘΗΝΑ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ, ΑΘΗΝΑ, 2009, ΝΗΣΟΣ, ΣΕΛ. 240

κοινωνική πλευρά του φύλου, τον άνδρα και τη γυναίκα. Ουσιαστικά διαμορφώνει και τους όρους με τους οποίους σκεφτόμαστε και τη «φυσική» πλευρά του φύλου, τη «βαθιά δομή» γυναικότητας και ανδρισμού κι ακόμα παραπέρα, τις ίδιες τις κατηγορίες «αρσενικό» και «θηλυκό».

Την Μπάτλερ δεν την ενδιαφέρει να δείξει πού σταματάει η επικράτεια του λόγου και πού αρχίζει η «πραγματικά» φυσική καταγωγή των φύλων, οι χρωμοσωματικές διαφορές και οι βιολογικές προδιαθέσεις (βάζει δηλαδή σε παρένθεση την ιδέα «καθαρά βιολογικό φύλο»). Αντίθετα, ασχολείται με το πώς ο λόγος που διαχέει γνώση και εξουσία καλείται να βάλει τα πράγματα (και τους ανθρώπους) στη θέση τους, να ρίξει δηλαδή ένα χοντρό συγύρισμα και να διαμορφώσει κατηγορίες μονοκόμματες και σταθερές τόσο ως προς το κοινωνικό φύλο (gender) όσο και το «φυσικό» φύλο (sex). Ένα πλέγμα (matrix) ετεροκανονικών αναφορών και σχέσεων εξουσίας ορίζει αυτές τις κατηγορίες φύλου και, κυρίως, πετάει στο συγύρισμα ό,τι βρίσκει ανάμεσα. Έτσι φτιάχονται τα «σώματα που έχουν ύλη και σημασία» (bodies that matter), τα σώματα αυτά στα οποία αναγνωρίζουμε, ταυτόχρονα, κοινωνικό σκοπό, πολιτική νομιμότητα και φυσική τοποθεσία. Κι έτσι πετιούνται ως απορρίμματα όλα τα υπόλοιπα· εκείνα τα σώματα που δεν προσγράφονται στην ετεροφυλόφιλη και παραδοσιακά αναπαραγωγική κοινωνική επιταγή, η αδερφή, η λεσβία, ο/η τραβεστί, οι αμφισεξουαλικοί, οι τρανς, οι ερμαφρόδιτοι· εκείνα τα σώματα που δεν κατονομάζονται και δεν χαρτογραφούνται, που αλλάζουν, που παίζουν, που είναι ρευστά, που διαλύονται ώστε να ξανασυντεθούν ως άλλα (σε επίπεδο φαντασιακό, βιοτεχνολογικό ή κάπου ανάμεσα).

Εδώ η επόμενη ριζοσπαστική στροφή: ναι μεν το υποκείμενο δεν προηγείται, μα κατ΄ έναν τρόπο συν-καλείται απ΄ αυτό το έμφυλο συγύρισμα (σαν να ξυπνάς πιασμένος σ΄ ένα δίχτυ και να μη μπορείς να διανοηθείς εαυτό πριν απ΄ αυτό)· πλην όμως, δεν είναι καταδικασμένο σε μια παθητική αποδοχή αυτού του ετεροκανονικού πλέγματος απ΄ τα βρόχια του οποίου, ούτως ή άλλως, κανείς δεν θα μπορέσει και ποτέ να το βγάλει εντελώς. Αντίθετα, μέσα στο ίδιο αυτό πλέγμα, αναπαράγοντας αλλά και παρωδώντας τις επιταγές του, μπορεί κανείς να δείξει τα όρια και την τεχνητότητά του. Μπορεί να υπονομεύει κανείς το ετεροφυλόφιλο πλέγμα, λέει η Μπάτλερ, υπερυιοθετώντας παροδικά τους κανόνες του, επιμένοντας στις ατέλειες και τις ασυνέπειές του, θυμίζοντας και επαναπροβάλλοντας τα σώματα- απορρίμματα/ τα σώματα που έμειναν χωρίς σημασία και υλ(οποιητ)ική χαρτογραφία. Κι ακόμα πιο καίρια: διεμβολίζοντας τον κυριαρχικό λόγο της έμφυλης κανονικότητας με τον πιο φανερά χυμένο στον χρόνο, διάφωνο και πολλαπλό, λόγο της επιθυμίας και της σεξουαλικότητας.

Τζούντιθ Μπάτλερ

ΣΩΜΑΤΑ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ OΡΙΟΘΕΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ «ΦΥΛΟΥ» ΣΤΟΝ ΛΟΓΟ

ΜΤΦ. ΠΕΛΑΓΙΑ ΜΑΡΚΕΤΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ, ΕΠΙΣΤ. ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΑΘΗΝΑ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΑΘΗΝΑ, 2008, ΕΚΚΡΕΜΕΣ, ΣΕΛ. 440

Ο Δημήτρης Παπανικολάου είναι λέκτορας Πολιτισμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από