Επιφυλλίδα

Απαρηγόρητη παρηγοριά
Του Θανάση Θ. Νιάρχου

«Στου καφενείου του βουερού το μέσα μέρος/ σκυμμένος στο τραπέζι κάθετ΄ ένας γέρος». Το καφενείο είναι, βέβαια, μια υπερμοντέρνα καφετέρια κι ο «γέρος» είναι ένας πασίγνωστος πρωταγωνιστής του θεάτρου και του κινηματογράφου. Κάθεται μόνος του, μ΄ ένα τσιγάρο σβηστό στο στόμα κι έχει μπροστά του, πάνω στο τραπέζι, παρατεταγμένα τέσσερα χάπια. Αλλάζει διαρκώς τη θέση τους, σαν να παίζει με στρατιωτάκια και να τους επιλέγει την αποτελεσματικότερη θέση για τη μάχη που πρόκειται να δοθεί. Σ΄ ένα παρακείμενο τραπέζι τέσσερις, ή μάλλον πέντε, νεαροί άνδρες και γυναίκες συζητούν για ταινίες και θεατρικές παραστάσεις του υπέργηρου πρωταγωνιστή, θυμούνται, αναρωτιούνται, συνδυάζουν. Είναι αμφίβολο αν έχουν δει τις περισσότερες, η ευχέρειά τους ωστόσο είναι εντυπωσιακή, ιδιαίτερα όσον αφορά τις συμπρωταγωνίστριές του, προ παντός αν ζούνε ή αν έχουν πεθάνει.

«Καλό σημάδι» θα σκεφτόταν οποιοσδήποτε θα συνέβαινε να τους ακούσει, οι νέοι ενδιαφέρονται για το παρελθόν, πολύ περισσότερο που δεν μοιάζουν καθόλου με «ψώνια» και προ παντός δεν κουτσομπολεύουν. Ο υπέργηρος πρωταγωνιστής δεν τους ακούει, αλλά είναι βέβαιο πως και να τους άκουγε δεν θα άλλαζε η διάθεσή του, που την καταλαβαίνεις βαριά, σχεδόν δύσθυμη. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως όταν θα οραματιζόταν ως μέλλον εκείνο που έχει ήδη συντελεστεί και αποτελεί το παρελθόν του (κατάστικτο με επιτυχίες καθώς είναι), δεν θα διανοούνταν ποτέ πως θ΄ αποτελούσε ισχυρότερη παρηγοριά για τους άλλους σε σχέση με τον ίδιον. Ίσως μάλιστα να επιλέγεις να κάνεις κάτι που δύσκολα το αποφασίζει ο οποιοσδήποτε για τον εαυτό του, ακριβώς γιατί πιστεύεις πως όταν έρθει η ώρα (όπως ακριβώς είναι η «ώρα» των γηρατειών) να χρειαστείς τη βοήθειά του, πλουσιοπάροχη θα υπάρξει η παρηγοριά του.

Σε καμιά, ωστόσο, περίπτωση δεν θα μπορούσε να φανταστεί κανείς (όπως ο ηλικιωμένος πρωταγωνιστής), που επιλέγει να κάνει κάτι τόσο ακραίο στη ζωή του ότι σε μιαν «αυθόρμητη» ώρα απολογισμού θα ένιωθε το ίδιο εκκρεμής και αμήχανος με όσους συνέβη ν΄ ακολουθήσουν την «πεπατημένη». Δεν αποκλείεται μάλιστα, αν γινόταν ν΄ ακούσει τους νεαρούς να μιλάνε γι΄ αυτόν, η διάθεσή του να γινόταν ακόμη πιο μελαγχολική, καθώς η χαρά που φυσιολογικά προκαλεί η αυθόρμητη αναγνώριση παραμένει για τον ίδιον χωρίς αντίκρυσμα, αφού είναι ανίκανη να γιατρέψει μια ψυχή που αιμορραγεί. Φαίνεται πως η δόξα, ή έστω η αναγνώριση, ακόμη κι όταν έχουν αφειδώλευτα υπάρξει, είναι μόνον υπό περιστάσεις παρηγορητικές. Ενώ αναγνωρίζονταν ως σωσίβια σε περίπτωση που θα δυσχεραίνονταν τα πράγματα της ζωής, αποδεικνύεται πως η ναυαγοσωστική τους λειτουργία ήταν σε ετοιμότητα όταν δεν χρειαζόταν.

Έτσι ή αλλιώς, παραμένει άκρως εντυπωσιακό το γεγονός πως το παρελθόν του ηλικιωμένου πρωταγωνιστή φαίνεται ν΄ αφορά τους νέους πολύ περισσότερο απ΄ ό,τι τον ίδιον. Μα δεν είναι ευλογία, θα σκεφτεί ο καθένας, να έχει γίνει κτήμα των άλλων που το διαχειρίζονται χωρίς να χρειάζονται τη δική σου συμβολή ό,τι ακριβώς κατόρθωσες να δημιουργήσεις; Να παρηγορείς με την παρουσία σου ή έστω με τον ίσκιο σου ανθρώπους που δεν θα τους γνωρίσεις ποτέ ή δεν είχανε καν γεννηθεί όταν εσύ ο ίδιος ενεργούσες; Δεν είναι, φαίνεται, κατά βάθος, γιατί αμφιβάλλεις για το είδος της παρηγοριάς, πώς γίνεται δηλαδή να υπάρχει μόνο για τους άλλους, όχι όμως και για σένα που την προσφέρεις. Είναι προ παντός γιατί ό,τι κι αν έφτιαξες, όσο σημαντικό ή λιγότερο σημαντικό κι αν είναι, μοιάζει να παροπλίζεται η σημασία του μέσα στον χρόνο για σένα τον ίδιον και οι πίκρες, οι απογοητεύσεις, ό,τι τέλος πάντων στοίχισε για να γίνει αυτό που παρηγορεί τους άλλους, αποκτά τώρα για τη συνείδησή σου ένα βάρος αβάσταχτο.

Μπορεί να συμφιλιωθεί κανείς μ΄ ένα έργο που, αν και δικό του, του γίνεται, σιγά σιγά, ξένο. Είναι αδύνατον όμως να συμφιλιωθεί με τις συκοφαντίες και τα εμπόδια που του ορθώσανε ώστε να τον εξαφανίσουν, να τον συντρίψουν. Όταν αναπολείς ή κάνεις τον απολογισμό σου, τόνοι χειροκροτημάτων μπορεί να μετράνε ελάχιστα ή να έχει σβήσει ακόμη και ο απόηχός τους, αλλά το ειρωνικό βλέμμα ή τη σαρκαστική ατάκα ενός συναδέλφου να αισθάνεσαι πως θα την κουβαλάς και μετά θάνατον. Ακόμη δραματικότερα: όσο μεγαλύτερη είναι η αναγνώριση που θα σε έκανε- υποτίθεται- να ξεχάσεις τόσο οι πληγές παραμένουν ανοιχτές και αιμορραγούσες.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης του περιοδικού «Η Λέξη».