Με κριτήριο την έκλαμψη

Πότε ένα μυθιστόρημα είναι πραγματικά «καλό»; Ποιο είναι το κριτήριο που κάνει τη διαφορά; Μια από τις πιο πειστικές απαντήσεις που έχω ακούσει την έδωσε προχθές στη Μαδρίτη ο 58χρονος Χαβιέρ Μαρίας- ο πιο σημαντικός ίσως συγγραφέας της σύγχρονης Ισπανίας, αναγνωρισμένος μάστορας στα θρίλερ ιδεών, με μεγάλη απήχηση στη διεθνή αγορά, και παράλληλα αρθρογράφος στην Εl Ρais. Τα γνωστότερα- και στην Ελλάδα- μυθιστορήματά του είναι:

Καρδιά τόσο άσπρη, Αύριο στη μάχη να με σκεφτείς, και τώρα το κορυφαίο του τρίπτυχο Το πρόσωπό σου αύριο (Σέλας). Λέει λοιπόν ο Μαρίας, προχωρώντας πολύ πιο βαθιά από την πολυμεταχειρισμένη διάκριση των βιβλίων σε ποιοτικάεμπορικά ή απαιτητικά- συμβατικά: «Υπάρχουν πολλά μυθιστορήματα με ενδιαφέρουσα πλοκή που σε κρατάει. Μόλις όμως τα τελειώσεις, τα ξεχνάς· και πρώτα απ΄ όλα, ξεχνάς την πλοκή τους. Υπάρχουν και μερικά βιβλία που διαθέτουν κάτι επιπλέον, πέρα από την ιστορία τους ή την πλοκή: μιαν ατμόσφαιρα, έναν κόσμο που σου εντυπώνεται και σου μένει, για λίγο έστω, μετά το διάβασμα. Υπάρχουν έπειτα εκείνα τα μυθιστορήματα που κάπου κάπου σε κάνουν να σταματάς (στα άλλα δεν σταματάς γιατί θέλεις να δεις τι γίνεται παραπέρα), είτε γιατί είναι ωραίος ο λόγος τους είτε γιατί είναι ενδιαφέρουσες οι ιδέες που αναπτύσσουν. Και κάποιες φορές σου συμβαίνει κάτι σαν έκλαμψη, που σε πάει πέρα από τη συγκεκριμένη ιστορία ή τους χαρακτήρες, και τότε σταματάς και λες: “Ναιαιαι! Αυτό είναι αλήθεια! Έχει δίκιο!”. Διότι τότε αναγνωρίζεις κατά κάποιο τρόπο κάτι που ήδη ήξερες αλλά δεν το είχες συνειδητοποιήσει ότι το ξέρεις. Επειδή δεν μπορούσες να το διατυπώσεις.

Και τότε είναι που αισθάνεσαι μια μεγάλη ευφορία. Έτσι τουλάχιστον νιώθω εγώ το “καλό” βιβλίο. Γι΄ αυτό, και αντίθετα με εκείνους που ορίζουν το μυθιστόρημα ως μια μορφή γνώσης, εγώ λέω ότι το (καλό) μυθιστόρημα είναι μια μορφή αναγνώρισης».

Ο μεγαλύτερος συγγραφέας απ΄ όλους, κατά τον Χαβιέρ Μαρίας, «είναι ο Σαίξπηρ»- έχει άλλωστε δανειστεί απ΄ αυτόν κάποιους τίτλους μυθιστορημάτων του. Αλλά ο πρώτος του «δάσκαλος», «ιδιαίτερα στο θέμα της διαχείρισης του χρόνου», ήταν ο αντισυμβατικός Λώρενς Στερν, πατέρας του Τρίστραμ Σάντυ, έργου- σταθμού του 18ου αιώνα. Όλα αυτά μάς τα είπε με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη, με αφορμή ένα ακόμα ντοκιμαντέρ στη σειρά «Κεραίες της εποχής μας» (ΕΤ 1, παραγωγή S.m. art). Το γραφείο του βρίσκεται σε ένα ιστορικό κτίριο στην πλατεία του παλιού δημαρχείου της Μαδρίτης και οι τοίχοι του είναι καλυμμένοι με βιβλία (διαβασμένα) από όλο το φάσμα της ευρωπαϊκής, αμερικανικής και λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας. Γύρω γύρω όμως, παραταγμένοι στη σειρά, είναι δεκάδες μολυβένιοι στρατιώτες «που τους νιώθω να φυλάνε τη βιβλιοθήκη μου, αλλά και να παραπέμπουν στους λογοτεχνικούς χαρακτήρες όπως παραπέμπουν και στο παιχνίδι της επινόησης και της συγγραφής». Πολύγλωσσος, βαθιά καλλιεργημένος, γιος φιλοσόφου που συκοφαντήθηκε, φυλακίστηκε και διώχθηκε αμείλικτα από το φρανκικό καθεστώς, ο Χαβιέρ Μαρίας στοχάζεται την εποχή του όχι με θεωρητικά αλλά με λογοτεχνικά εργαλεία. Στο Πρόσωπό σου αύριο, ειδικότερα, φωτίζει τη δυστοπία του καινούργιου (δυτικού) κόσμου που έχει ανατείλει με τον 21ο αιώνα, μέσα από αλληλοδιαπλεκόμενες ιστορίες που προχωρούν με την αγαπημένη του μέθοδο των παρεκβάσεων, προκαλώντας τον αναγνώστη να σταματά κάθε τόσο. Έτσι παρακολουθεί την κρεβατοκάμαρα των πρώην ερωτευμένων ζευγαριών αλλά και τα αδελφικά μαχαιρώματα τροτσκιστών- σταλινικών στον Ισπανικό Εμφύλιο, ή την μυστική δράση των πανεπιστημιακών της Οξφόρδης οι οποίοι συνεργάστηκαν με τη βρετανική αντικατασκοπία. Και εξερευνά τα ζητήματα της προδοσίας, της εξαπάτησης, της βολικής αποσιώπησης, της αποκάλυψης που έχει ολέθριες συνέπειες ή της χρήσης του παρελθόντος στο παρόν, για να φανερώσει τις κρυφέςή μάλλον τις εναλλακτικές- πλευρές του ανθρώπινου προσώπου που θα εκδηλωθούν αύριο μόλις υπάρξουν οι κατάλληλες συνθήκες. Ο πρωταγωνιστής του και αφηγητής, είναι ένας χωρισμένος 50άρης Ισπανός που προσλαμβάνεται από μια σκιώδη υπηρεσία στο Λονδίνο για να «διαβάζει» ανθρώπους και να αποκρυπτογραφεί πώς θα συμπεριφερθούν σε διάφορες καταστάσεις. Είναι η ανατριχιαστική μετεξέλιξη του Μεγάλου Αδελφού, αλλά παράλληλα μια καίρια αλληγορία για τη δουλειά του συγγραφέα.

«Είναι άλλο να είσαι συγγραφέας και άλλο να το παίζεις», διευκρίνισε ωστόσο ο Χαβιέρ Μαρίας. Και πηγαίνοντας κόντρα στην ευρωπαϊκή παράδοση των Ζολά και Σαρτρ που θέλει τον συγγραφέα να έχει κοινωνικό ρόλο, μάς προκάλεσε μέσα από την κουβέντα να σταματήσουμε να τον εξιδανικεύουμε ως δημόσιο διανοούμενο.

Ούτε ο Ρούσντι ούτε ο Παμούκ, είπε, διεκδίκησαν ποτέ τέτοιο ρόλο. «Γράφεις ό,τι γράφεις. Αν έχει κάποια απήχηση, καλώς έχει. Αν ασκεί κάποια επιρροή, ακόμα καλύτερα. Αν βοηθά τους ανθρώπους, υπέροχα. Αλλά δεν μπορείς να ξεκινάς λέγοντας “θα τους ανοίξω το μυαλό”. Όταν παράγεις μανιφέστα όπως κάνουν αυτοί που υποδύονται τους διανοούμενους, τίποτα απ΄ όσα λες δεν μετράει. Το ζητούμενο είναι ο συγγραφέας να έχει συνείδηση ότι θα ξοδέψει ένα μέρος της ζωής του εξερευνώντας πολύ οδυνηρά πράγματα και ότι αν καταφέρει να “φωτίσει” τους αναγνώστες του, αυτό δεν θα κρατήσει παρά ελάχιστα. Σε μια εβδομάδα θα έχουν επιστρέψει στη ρουτίνα τους. Ένα βιβλίο μπορεί, λοιπόν, να σου αλλάξει τη ζωή σε προσωπικό επίπεδο. Αλλά ο κόσμος δεν θα αλλάξει αν εκλείψουν οι συγγραφείς».