«Ο Ιλισός με την ερειπωμένη πηγή της Καλλιρρόης δεν είναι παρά ένα αξιοθρήνητο ρέμα… Τα νερά του δεν χρησιμοποιούνται πια για τις ιερές καθάρσεις, γιατί μέσα τους τσαλαβουτούν πλύστρες», έγραφε ο περιηγητής Η. Johnson στα μέσα του 19ου αιώνα.
Ένας άλλος ταξιδιώτης, ο R. Ρococke, είδε τον «Ιλισό και τον Ηριδανό να ποτίζουν περιβόλια», ενώ σύμφωνα με τον περιηγητή Fougere στις όχθες του Ιλισού είχαν εντοπιστεί σιδερένιες καδένες σαν αυτές που χρησιμοποιούνταν στο μακρινό παρελθόν για να τραβούν με σκοινιά μικρά καράβια στα νερά των ποταμών…
«Μικρές οάσεις» στο κέντρο της Αθήνας θα μπορούσαν να δημιουργηθούν από την αξιοποίηση και ανάδειξη τμημάτων αρχαίων ποταμών, ενώ η αποκάλυψη των ρεμάτων που έχουν μπαζωθεί γύρω από την πόλη θα βελτίωναν σημαντικά το μικροκλίμα των τσιμεντένιων συνοικιών. Οι χώροι αυτοί θα αποτελούν πόλο έλξης για τους κατοίκους των γύρω περιοχών αλλά και πηγές δροσιάς κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, σύμφωνα με τους ειδικούς.
Θαμμένες κάτω από το τσιμέντο και την άσφαλτο της Αθήνας βρίσκονται οι κοίτες 3 «αρχαίων» ποταμών (Κηφισού, Ιλισού και Ηριδανού) και τουλάχιστον 5 παραποτάμων και ρεμάτων (Κυκλοβόρος, Σκίρος, Ελάσσων, χείμαρρος Αγίου Στυλιανού, Διαβολόρεμα). Σύμφωνα με εκτιμήσεις ειδικών, κάποια τμήματά τους, τα οποία βρίσκονται κάτω από ελεύθερους χώρους και όχι πολυκατοικίες ή κεντρικούς κυκλοφοριακούς κόμβους, θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν με τέτοιον τρόπο ώστε να μετατραπούν σε οάσεις για τους κατοίκους. Το ίδιο θα μπορούσε να συμβεί με την αποκάλυψη και αξιοποίηση των μπαζωμένων ρεμάτων, που θα λειτουργούν ως «κλιματιστικά» για αρκετές περιοχές της πρωτεύουσας. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι μόνο στην περιοχή του παλαιού αεροδρομίου του Ελληνικού εντοπίζονται έξι μπαζωμένα ρέματα. Ή, για παράδειγμα, το ρέμα του Ποδονίφτη, που έχει εξαφανιστεί από τη Νέα Ιωνία έως τα όρια της Φιλοθέης, ενώ μέσα στη Φιλοθέη που παραμένει ακάλυπτο προσφέρει τα μέγιστα στο δρόσισμα της περιοχής. Άλλο παράδειγμα: τα ρέματα Κάτσικα και Βαρελά στη Γλυφάδα που έφταναν έως το παραλιακό μέτωπο και έχουν επικαλυφθεί από τόνους τσιμέντου.
«Τα ρέματα έχει σημασία να υπάρχουν σαν πράσινες οάσεις και να δρουν σαν “κατεβασιά” τού αέρα από τους ορεινούς όγκους στις πιο πυκνοδομημένες περιοχές», εκτιμούν οι ειδικοί
Το ποτάμι που ένωνε Καισαριανή με Καλλιθέα
Ένα ακόμη «αρχαίο» ποτάμι που διαπερνά τα έγκατα της σύγχρονης πρωτεύουσας είναι ο Ιλισός. Οι πηγές του εντοπίζονται στην Καισαριανή και τον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο, ενώ το κύριο ρέμα περνάει από Μεσογείων και Μιχαλακοπούλου: «Κάτω από τη συμβολή των δύο οδών ρέουν στην κοίτη του Ιλισού όμβρια ύδατα- πιθανότατα σε μικρές ποσότητες», αναφέρει ο κ. Κουτρούμπας. Ο ίδιος επισημαίνει ότι η κοίτη συνεχίζει την πορεία της σχεδόν παράλληλα με τη Μιχαλακοπούλου, συνεχίζει δυτικά του Αρδηττού, παράλληλα με τη Συγγρού και συναντούσε τον Κηφισό στο ύψος της Χαροκόπου. Τα στοιχεία αυτά ο κ. Κουτρούμπας τα έχει αντλήσει από περιγραφές του Ιταλού περιηγητή Κορνήλιου, ο οποίος κατέγραψε την πορεία του Ιλισού τον 19ο αιώνα.
Ο Ηριδανός. Ο μόνος αρχαίος ποταμός του οποίου τμήματα έχουν αποκαλυφθεί στο Μετρό Συντάγματος, στο Μοναστηράκι και στον Κεραμεικό είναι ο Ηριδανός, του οποίου οι πηγές εντοπίζονται στη νοτιοδυτική πλαγιά του Λυκαβηττού. Η κοίτη του, σύμφωνα με μετρήσεις, έχει πλάτος έως 20 μέτρα δυτικά της πλατείας Συντάγματος και βρίσκεται σε βάθος τουλάχιστον 6 μέτρων από την επιφάνεια.
Από εκεί, κατευθυνόμενος σχεδόν παράλληλα με την οδό Μητροπόλεως ο Ηριδανός φτάνει στην πλατεία στο Μοναστηράκι, στη Ρωμαϊκή Αγορά, τον Κεραμεικό και μπαίνει κάτω από την Πειραιώς. Λίγο πιο κάτω πιθανολογείται ότι η πορεία του στρέφεται προς νότο και εκτιμάται ότι ενώνεται με τον Ιλισό, λίγο πριν ο τελευταίος ενωθεί με τον Κηφισό κάτω από την οδό Χαροκόπου στην Καλλιθέα.
Δύσκολη η αξιοποίηση των «κρυφών» ποταμών
«Για να φτάσουμε στο σημείο να μιλάμε για αξιοποίηση των “κρυφών” ποταμών της Αθήνας θα πρέπει να πραγματοποιηθούν διεξοδικές μελέτες για τον ακριβή εντοπισμό τους αλλά και για τις ποσότητες νερού που τους διαρρέουν. Ακόμα όμως κι αν διαπιστωθεί ότι το καλοκαίρι δεν έχουν νερό, ενώ τον χειμώνα η ροή είναι μικρή, υπάρχουν τρόποι για τον τεχνητό εμπλουτισμό τους με ύδατα.
Αν, για παράδειγμα, απεγκλωβίζαμε τους παραποτάμους που περνούν κάτω από τους ελεύθερους χώρους στου Γκύζη θα δημιουργούνταν μικρές οάσεις δροσιάςπρόσφατα είχα επισκεφθεί το ρέμα του Ποδονίφτη, στο οποίο κατέγραψα θερμοκρασίες 3-4 βαθμών Κελσίου χαμηλότερες σε σχέση με το κέντρο της Αθήνας», λέει ο διδάκτορας σε θέματα περιβάλλοντος και ηθικής κ. Αθανάσιος Κουτρούμπας, που τα τελευταία πέντε χρόνια διεξάγει μελέτες για τα “κρυφά” ποτάμια της Αθήνας. «Όμως, το ζήτημα της αποκάλυψης των αρχαίων κοιτών δεν είναι απλό: θα πρέπει επίσης να γίνουν μελέτες τόσο για τη συντήρηση των χώρων όπου θα έρχεται η κοίτη στην επιφάνεια όσο και για τις αποζημιώσεις που θα πρέπει πιθανότατα να δοθούν στους κατέχοντες ακίνητα που θα πρέπει να κατεδαφιστούν για να πραγματοποιηθούν τα έργα. Είναι αδιαμφισβήτητο το γεγονός ότι αν η Αθήνα γέμιζε με μικρές οάσεις όπου αποκαλύπτονται τα αρχαία ποτάμια, η ποιότητα της ζωής των κατοίκων θα βελτιωνόταν σημαντικά. Στα σημεία όπου αποκαλύφθηκε ο αρχαίος Ηριδανός στον Κεραμεικό έχει αναπτυχθεί χλωρίδα και πανίδα, με μικρά βατράχια και χελώνες», συμπληρώνει.
Οι αλλαγές στο μικροκλίμα των συνοικιών με την αποκάλυψη των αρχαίων ποταμών δεν αναμένεται να είναι σημαντικές: «Φανταστείτε ότι για να αντισταθμιστούν οι “θερμικές συνέπειες” ενός τετραγωνικού μέτρου ασφάλτου απαιτούνται 12 τ.μ. επιφάνειας νερού. Ως εκ τούτου η θερμοκρασία θα μειώνεται σε ακτίνα μερικών μέτρων από την κοίτη και όχι σε μεγάλη έκταση», επισημαίνει στα «ΝΕΑ» ο αναπληρωτής καθηγητής Φυσικής και επικεφαλής της Ομάδας Κτιριακού Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αθηνών, κ. Μάνθος Σανταμούρης. Αυτό σημαίνει ότι για να παρέμβει κανείς ουσιαστικά στο μικροκλίμα των περιοχών της πρωτεύουσας απαιτούνται 12πλασιες εκτάσεις νερού από τις ήδη υπάρχουσες της ασφάλτου. Από στοιχεία μελετών προκύπτει ότι ένας από τους τρεις βασικούς βραχίονες του «αρχαίου» Κηφισού περνούσε από το ύψος της Γεωπονικής, κάθετα στην Ιερά Οδό.
Όμως, δεν έχει διευκρινιστεί πού ακριβώς βρίσκεται σήμερα η παλαιοκοίτη, καθώς από τον 19ο αιώνα έχουν πραγματοποιηθεί στην περιοχή έργα για τη διάνοιξη νέας κοίτης όπως επίσης επιχωματώσεις και επικαλύψεις. Σύμφωνα πάντως με εκτιμήσεις, η αρχαία κοίτη του μεγαλύτερου ποταμού της Αθήνας εντοπίζεται στο 1,2 χλμ. ανατολικά της σημερινής, από το ύψος του Ρέντη προς το νότο και οι εκβολές του εντοπίζονται περίπου στο μέσο του Φαληρικού Όρμου.
Ο παραπόταμος που πήγαζε από του Γκύζη
