Φιλοσοφία και κοινωνία

Ερεθιστικά αλλά και απαιτητικά, τα δοκίμια της σεζόν εντείνουν τον προβληματισμό του αναγνώστη και καλύπτουν πληθώρα θεμάτων. Από την ανάλυση των σχέσεων εξουσίας και την ιστορία της βαρβαρότητας μέχρι την κατανόηση του αναρχισμού ή την αποκρυπτογράφηση του αντι-Διαφωτισμού, κι από τη γνωριμία με κορυφαίους φιλοσόφους έως τη βιογραφία βιβλίων που επηρέασαν την πορεία του πολιτισμού μας, ενώ παράλληλα φωτίζεται λοξά και η ελληνική και κυπριακή παθολογία.

Αlberto Μanguel ΟΜΗΡΟΣ ΙΛΙΑΔΑ ΚΑΙ ΟΔΥΣΣΕΙΑ
Μτφ: Ελένη Αστερίου, Ελληνικά Γράμματα
Ρ.J. Ο΄ Rourke Ο ΠΛΟΥΤΟΣ ΤΩΝ ΕΘΝΩΝ
Μτφ: Σοφία Λαζαρίδου, Ελληνικά Γράμματα
Παράλληλα με τη μεγάλη Ιστορία, στη σκιά των μεγάλων γεγονότων, των λαών που εμφανίζονται και εξαφανίζονται από το προσκήνιο του κόσμου, πίσω από τους εμβληματικούς χαρακτήρες, μακριά από τη λάσπη και το αίμα των πεδίων των μαχών, υπάρχει και μια άλλη Ιστορία. Είναι η Ιστορία των βιβλίων και της ανάγνωσης. Σιωπηλή, απαιτεί υπομονή και συγκέντρωση, και δεν είναι θεαματική. Είναι όμως εξίσου, αν όχι και περισσότερο, αποτελεσματική. Τα μεγάλα βιβλία, αυτά που άντεξαν στη δοκιμασία των αιώνων, έχουν τη δική τους ιστορία και στον βαθμό που είναι ακόμη ζωντανά έχουν και τη δική τους βιογραφία.

Ιδού λοιπόν η βιογραφία των δύο μεγάλων ομηρικών επών που επηρέασαν, εξίσου με τα μεγάλα γεγονότα, την πορεία του πολιτισμού μας. Ποιοι τα διάβασαν στο πρωτότυπο, ποιοι τα μετέφρασαν και πότε στις δικές τους γλώσσες, πώς τα προσέλαβαν οι μεταγενέστεροι αναγνώστες και πώς επηρέασαν τον φαντασιακό ορίζοντα της κάθε εποχής; Ο Αλμπέρτο Μανγουέλ, Αργεντινός, παιδί της Μπορχεσιανής νοοτροπίας, άρα παιδί χαμένο στον λαβύρινθο της ανάγνωσης, βιογραφεί τα δύο ομηρικά έπη και την ανά τους αιώνες ζωή τους. Όπου αποδεικνύεται ότι η λέξη «πολιτισμός» δεν θα υπήρχε χωρίς τον Όμηρο και όπου φαίνεται ανάγλυφα πως η Ιλιάδα και η Οδύσσεια δεν ανήκουν μόνον στην Ιστορία ή στην εποχή που τα γέννησε, αλλά και στη δική μας εποχή.

Πολιτική οικονομία και ελεύθερη αγορά είπατε; Όσο κι αν οι δύο αυτές έννοιες έχουν χάσει την ορμητική γοητεία που ασκούσαν σε πολλούς τις προηγούμενες δεκαετίες, εξακολουθούν να παραμένουν ενεργές και να καθορίζουν τις τύχες του κόσμου μας. Κι αν είναι κάτι σίγουρο είναι ότι ο Πλούτος των Εθνών δεν αφορά μόνον τους οικονομολόγους και τους ειδικούς. Γραμμένο στη χαραυγή της βιομηχανικής επανάστασης από τον Σκωτσέζο διαφωτιστή Άνταμ Σμιθ είναι λιγότερο ένα οικονομικό εγχειρίδιο και περισσότερο μια φιλοσοφική επιτομή που ιχνογραφεί το πορτρέτο του σύγχρονου ανθρώπου. Όπως θα διαπιστώσει ο αναγνώστης του Άνταμ Σμιθ δεν επηρέασε λιγότερο τη ζωή μας από όσο την επηρέασαν το Κεφάλαιο του Μαρξ ή τα έργα του Φρόυντ.

Μichael Μann ΟΙ ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ
Μτφ:
Αλέξανδρος Κιουπκιολής, Πόλις, 65ευρώ
«Οι φούστες της Λουίζας και τα παντελόνια του Ναπολέοντα ενώνουν τώρα την Αυ στρία και τη Γαλλία». Μ΄ αυτόν τον τρόπο σχολίαζε το βιεννέζικο τραγουδάκι του 1810 τον γάμο του Ναπολέοντα με τη μεγαλύτερη κόρη του Φραγκίσκου της Αυστρίας. Ο Μάικλ Μαν, στον δεύτερο αυτόν τόμο του opus magnum του αναλύει τις σχέσεις εξουσίας στη χρονική περίοδο ανάμεσα στη βιομηχανική επανάσταση και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εξετάζει τις διασυνδέσεις των τεσσάρων πηγών της κοινωνικής εξουσίας- ιδεολογικής, οικονομικής, στρατιωτικής και πολιτικής- και μέσα απ΄ αυτές ερμηνεύει την ανάπτυξη του καπιταλισμού, του νεώτερου κράτους, την ανάδυση των εθνών, του εθνικισμού και των ταξικών συγκρούσεων. Ο πρώτος τόμος του έργου, «Μια ιστορία της εξουσίας από τις αρχές ώς το 1760 μ.Χ.» κυκλοφορεί επίσης από τις Εκδόσεις Πόλις. Έπεται ο τρίτος τόμος Globalizations που θα εκδοθεί προσεχώς στα αγγλικά και ένας τέταρτος με τα θεωρητικά συμπεράσματα του όλου έργου. Έργο μνημειώδες, απαραίτητο για την κατανόηση της σημερινής Ευρώπης και της θέσης της στον σύγχρονο κόσμο.

Τzvetan Τodorov
Ο ΦΟΒΟΣ ΤΩΝ ΒΑΡΒΑΡΩΝ
Μτφ:
Γιώργος Καράμπελας, Πόλις, 20 ευρώ
Έχει και η βαρβαρότητα τη δική της ιστορία, όπως έχει και ο πολιτισμός τη δική του. Για μας, σήμερα, ο πολιτισμός είναι ταυτόσημος με τις δυτικές δημοκρατίες, όπως και η βαρβαρότητα είναι ταυτισμένη με ένα Ισλάμ αδιάλλακτο, αγκυλωμένο στις προκαταλήψεις του και εννοείται απειλητικό. «Μπορούμε πραγματικά να εξασφαλίσουμε, όταν σκεφτόμαστε έτσι, ότι η βαρβαρότητα και ο πολιτισμός θα εξακολουθήσουν να βρίσκονται στην πλευρά που πιστεύουμε; Ο φόβος των βαρβάρων είναι αυτό που απειλεί να μας κάνει βαρβάρους. Και το κακό που θα κάνουμε στον εαυτό μας θα ξεπερνά το κακό που φοβόμασταν αρχικά. Η ιστορία μάς το διδάσκει: το φάρμακο μπορεί να είναι χειρότερο από την αρρώστια.» Ένα έργο επίκαιρο όσο κανένα άλλο.

Ζeev Sternhell Ο ΑΝΤΙ-ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ
Μτφ: Άννα Καρακατσούλη, Πόλις, 35 ευρώ
Για την καθ΄ ημάς Ανατολή η αντιπαράθεση με τον Διαφωτισμό θεωρείται αποκλειστικό προνόμιο της ελληνορθόδοξης παράδοσης. Όμως την Αμερική την είχαν ανακαλύψει κι άλλοι πριν από τους ελληνολόγιους τελευταίας κοπής και φυσικά ο αντι-Διαφωτισμός γεννήθηκε στα σπλάγχνα της ορθολογικής Δύσης την ίδια εποχή με τον Διαφωτισμό. Πρόκειται για μια ιδεολογία η οποία αμφισβητεί την ικανότητα των ατόμων να επηρεάσουν τον κόσμο τους. Κοινώς μια σοβαρή αμφισβήτηση της πολιτικής συνύπαρξης, αυτής που ανακαλύφθηκε στον ελληνικό πέμπτο αιώνα και πήρε το διαβατήριο για τη σύγχρονη εποχή στον γαλλικό 18ο αιώνα. Εντάξει, ο Βολταίρος μπορεί να μην είναι πια της μόδας, όμως αξίζει να εντρυφήσει κάποιος στη σκέψη των αντιπάλων του για να σκεφτεί πως η οξυδέρκειά του θα μπορούσε να αντισταθεί στον πολιτισμικό σχετικισμό και τον εθνικιστικό κοινοτισμό που σήμερα απειλούν τα θεμέλια του πολιτισμού μας. Αξίζει επίσης να σκεφτεί, μαζί με τον συγγραφέα του βιβλίου αυτού, πόσες καταστροφές προκάλεσε τον 20ό αιώνα στην Ευρώπη η λατρεία του ενστίκτου και της ζωτικής ορμής και πώς ο φασισμός και ο ναζισμός στηρίχτηκαν πάνω στην «αντιΔιαφωτιστική» παράδοση.

Πολωνοεβραίος, ο συγγραφέας είναι σοβαρός μελετητής των κλασικών του Διαφωτισμού.

Ζήσιμος Λορεντζάτος CΟLLΕCΤΑΝΕΑ
Δόμος, 47 ευρώ
Εντυπωσιακό σε όγκο, με περισσότερα από 1.000 κείμενα και περίπου 800 τυπωμένες σελίδες. Κυρίως όμως σημαντικό σε περιεχόμενο, όπως κάθε καινούργια έκδοση με γραπτά του Ζήσιμου Λορεντζάτου. Ο ευπατρίδης της λογοτεχνίας μας, τέλειος διαχειριστής της ποιητικής οικονομίας της λέξης ακόμη κι όταν γράφει πεζό, μπορεί να μην άφησε κάποιο μείζον ποιητικό έργο, άφησε όμως την πολύτιμη κατάθεση της σκέψης του.

Καίρια, ακόμη και στις υπερβολές της, ελληνική ακόμη και όταν παραδίδεται στην χριστιανική ευλάβεια, με τα μάτια στραμμένα στον ευρωπαϊκό πολιτισμό ακόμη κι όταν κοιτάζει το χαμένο κέντρο του ελληνισμού, μοιάζει να μη χωράει σε καμιά προδιαγεγραμμένη λογοτεχνική κατηγορία. Τα κείμενα αυτά, σαν ημερολογιακές εγγραφές, σχολιάζουν τα ελληνικά πράγματα, και όχι μόνον, από το 1941 ώς τον θάνατο του, στις αρχές του 21ου αιώνα. Απολαυστική ανάγνωση, άσκηση πλαστικής ελληνικής, κυρίως όμως μια γενναία πνευματικότητα που σε κάνει να νοσταλγείς την εποχή κατά την οποία οι πνευματικοί άνθρωποι είχαν και θάρρος και πνεύμα. Την επιμέλεια του τόμου είχε ο Σταύρος Ζουμπουλάκης.

Μάρκος Αυρήλιος ΤΑ ΕΙΣ ΕΑΥΤΟΝ
Αρχαίο κείμενο και μτφ. Γιάννης Αβραμίδης, Θύραθεν, 22 ευρώ
Ο Πλάτων είχε οραματιστεί μια ιδανική πολιτεία που θα τη διοικεί κάποιος φιλόσοφος βασιλιάς. Ο Μάρκος Αυρήλιος υπήρξε και βασιλιάς και φιλόσοφος, χωρίς αυτό να σημαίνει πως η πολιτεία του υπήρξε ιδανική. Ο ίδιος όμως υπήρξε πρότυπος χαρακτήρας ηγέτη, αν σκεφτεί κανείς πως την περισσότερη ζωή του την πέρασε σε στρατόπεδα πολεμώντας τα γερμανικά φύλα ενώ συγχρόνως σημείωνε τις σκέψεις του που ώς σήμερα ακόμη θεωρούνται ένα από τα αριστουργήματα της ελληνικής γραμματείας. Οπαδός της Στωικής Φιλοσοφίας, επιδίδεται σε έναν συστηματικό διάλογο με τον εαυτό του που παραμένει ακόμη και σήμερα καίριος και γοητευτικός.

George Steiner ΧΑΪΝΤΕΓΚΕΡ
Μτφ: Ασημίνα Καραβαντά, Πατάκη, 16 ευρώ
Όπου τα μεγάλα πνεύματα συναντώνται ακόμη κι αν έρχονται από αλλού, ακόμη κι αν αλλού πηγαίνουν. Όσο κι αν ο Στάινερ ομολογεί ότι την πρώτη φορά που προσπάθησε να διαβάσει γραπτό του Χάιντεγκερ δεν μπόρεσε να καταλάβει ούτε την απλούστερη πρόταση, όσο κι αν λέει ότι δεν μπορεί να του συγχωρήσει την σιωπή του για τα εγκλήματα της ναζιστικής θηριωδίας, παρ΄ όλα αυτά τον δέχεται ως φιλοσοφικό ογκόλιθο. Υπήρξε ένας από τους διανοητές του 20ού αιώνα που εξέτασαν συστηματικά στο Είναι και τη λειτουργία της γλώσσας, ο φιλόσοφος που υπηρέτησε μια ολόκληρη ζωή μια σκέψη δρώσα. Όπως λέει, στα χέρια του «η μεταφυσική λογική έρευνα γίνεται ένα δράμα της όψης και του κορμιού».

Βολταίρος Ο ΑΔΑΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ
Μτφ: Ρωξάνη Δ. Αργυροπούλου, Πόλις, 15 ευρώ
Ό,τι κι αν λένε οι επικριτές του, ο Βολταίρος παραμένει πάντα γοητευτικός. Η λεπτότητα του ειρωνικού του ύφους μετατρέπει την ανάγνωση των κειμένων του σε απολαυστική άσκηση ευφυΐας.

Το παρόν αποτελεί μια επιτομή της όλης φιλοσοφικής του διαδρομής. Με συχνές αναφορές στη σωκρατική ειρωνεία, έντονο σκεπτικισμό και απαισιοδοξία καταλήγει στο αισιόδοξο συμπέρασμα πως ο Διαφωτισμός και η ορθολογική σκέψη μπορούν να μας απαλλάξουν από πολλά δεινά. Όσο μπορούμε ακόμη να σκεφτόμαστε σαν τον Βολταίρο, τίποτε δεν έχει χαθεί.

Νoam Chomsky ΠΕΡΙ ΑΝΑΡΧΙΣΜΟΥ
Μτφ: ΜαρίαΑριάδνη Αλαβάνου
Ο απαραίτητος Τσόμσκι του εξαμήνου.

Πολυγραφότατος, δραστήριος, ενεργός πολιτικά, αυτήν την φορά καταπιάνεται με το θέμα του αναρχισμού ο οποίος, απ΄ ό,τι φαίνεται έχει επηρεάσει καταλυτικά την πολιτική του σκέψη. Στη συλλογή αυτή των δοκιμίων και των συνεντεύξεων εμφανίζεται να προτείνει την αναρχική παράδοση ως τρόπο οργάνωσης της ζωής μας προκειμένου να αντιμετωπίσουμε τις δυσκολίες τού σήμερα.

Παναγιώτης Νούτσος ΠΩΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΓΙΝΕΤΑΙ ΠΑΡΕΛΘΟΝ
Ελληνικά Γράμματα
Μια συλλογή από σύντομα κείμενα, «προστρίψεις» τα βαφτίζει ο συγγραφέας τους, που καταπιάνονται με την Ιστορία και την ιστοριογραφία της. Καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, ο Παναγιώτης Νούτσος προσεγγίζει αυτό που σήμερα ονομάζουμε «ποιητική της Ιστορίας». «Αυτή που ανάγει το ιστορείν σε υπόθεση της Πηνελόπης, δηλαδή που πλέκει και ξεπλέκει συνεχώς το κείμενο του παρελθόντος και προτιμά να αφουγκράζεται τις πηγές με στόχο την αναζήτηση νοήματος και όχι να τις ρωτάει αναζητώντας τις αιτίες των γεγονότων. Κάθε κριτική προσέγγιση της μεταμοντέρνας αφασίας δεν μπορεί παρά να είναι ευπρόσδεκτη.

Σωτήρης Γουνελάς Ο ΑΝΤΙΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ
Εκδόσεις Αρμός
Με δεδομένο τον σχετικό αυτισμό της ελληνορθόδοξης παράδοσης η οποία ελάχιστα καταδέχεται να αντιμετωπίσει τα προβλήματα του καιρού μας το έργο αυτό έχει αδιαμφισβήτητο ενδιαφέρον. Ο Σωτήρης Γουνελάς προσεγγίζει θέματα όπως η νεωτερικότητα και η ισότητα των φύλων, η πολιτικομανία, ο εξαρτημένος από τη μαζική κουλτούρα άνθρωπος, η ψυχοπάθεια της επικαιρότητας, αλλά και πιο άμεσα όπως ο σχολιασμός των γεγονότων του Δεκεμβρίου και η ψυχοτρόπος λειτουργία της επανάστασης.

Ο καλός πολίτης
Φερνάντο Σαβατέρ ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΣΤΟ ΓΙΟ ΜΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ
Μτφ: Αγαθή Δημητρούκα, Πατάκη, 11.50
ευρώ
Ο Φερνάντο Σαβατέρ είναι ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Ισπανούς στοχαστές.

Καθηγητής Φιλοσοφίας έχει ένα πλούσιο δοκιμιακό, φιλοσοφικό και λογοτεχνικό έργο. Το παρόν κείμενο δεν ηθικολογεί ούτε προσπαθεί να διδάξει τους βασικούς κανόνες της ηθικής βάσει των οποίων θα πορευτεί για να γίνει κάποιος καλός πολίτης. «Στόχος του δεν είναι να κατασκευάσει πολίτες που να σκέφτονται «καλά» αλλά να ενθαρρύνει την εξέλιξή τους σε ανθρώπους που να σκέφτονται ελεύθερα». Γραμμένο με χάρη αν μη τι άλλο θίγει ένα θέμα, όπως η ηθική, για το οποίο πολύς λόγος γίνεται, ως είδος όμως σπανίζει.

Ενάντια στις μονολιθικές αλήθειες
Γιάννης Παπαδάκης Η ΗΧΩ ΤΗΣ ΝΕΚΡΗΣ ΖΩΝΗΣ
Scripta, 19 ευρώ
Για την Κύπρο μιλάμε πολύ, κάποτε μιλούσαμε περισσότερο, το Κυπριακό παραμένει πάντα ένα άλυτο πρόβλημα, όμως ελάχιστα γνωρίζουμε για τα όσα συμβαίνουν κάτω από την απογοητευτική συνήθως επιφάνεια της πολιτικής. Ποιοι είναι τελικά οι Κύπριοι; Μήπως στην Κύπρο ζουν μόνον Έλληνες και Τούρκοι; Πώς χαράχτηκε η Πράσινη Γραμμή; Ο Ελληνοκύπριος κοινωνικός ανθρωπολόγος Γιάννης Παπαδάκης, γνώστης του Κυπριακού ζητήματος, συνθέτει ένα οδοιπορικό στη σκοτεινή πλευρά της Κύπρου.

Πηγαίνει στην Τουρκία, συναντά Ελληνοκυπρίους και Τουρκοκυπρίους, μιλάει για τους νεκρούς και ταξιδεύει στον χώρο της μνήμης.

Ελληνική φιλοσοφία και Ευρώπη
Αριστοτέλης ΜΕΤΑ ΤΑ ΦΥΣΙΚΑ ΒΙΒΛΙΟ Α΄
Αρχαίο κείμενο, εισαγωγήμτφ.- σχόλια Βασίλης Κάλφας, Πόλις, 25 ευρώ
Πιο φιλόσοφος από όλους τους φιλοσόφους, ο Αριστοτέλης δεν χρειάζεται συστάσεις. Σ΄ αυτόν, εκτός όλων των άλλων, χρωστάμε και τη λέξη μεταφυσική η οποία δεν υπήρχε στο λεξιλόγιο της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας. Όπως εξηγεί ο Βασίλης Κάλφας στην πολύ ενδιαφέρουσα εισαγωγή του το πρώτο βιβλίο τών Μετά Τα Φυσικά, αποτελεί μια πρώτης τάξεως εισαγωγή στην αριστοτελική φιλοσοφία. Βιβλίο για απαιτητικούς αναγνώστες, απαραίτητο όμως εφόδιο κάθε σοβαρής βιβλιοθήκης.

Συλβαίν Γκουγκενέμ Ο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΤΟ ΜΟΝ-ΣΑΙΝ-ΜΙΣΕΛ
Μτφ: Φανή Γαϊδατζή, Φανή Μπούμπουλη, Ολκός, 24 ευρώ
Είναι πολλοί επιστήμονες που θεωρούν πως τα ελληνικά γράμματα πέρασαν στη μεσαιωνική Ευρώπη μέσω της παρακαμπτηρίου των Αράβων. Ο συγγραφέας στο εμπεριστατωμένο αυτό έργο αποδεικνύει το ακριβώς αντίθετο: πως ο διάλογος της χριστιανικής Ευρώπης με τον ελληνικό πολιτισμό δεν σταμάτησε ποτέ, πως οι αντιγραφείς δεν έπαψαν να αντιγράφουν και στο εργαστήριο του Μον Σαιν Μισέλ υπήρχαν μοναχοί που ήξεραν να διαβάζουν ελληνικά. Ένα έργο σημαντικό για τον τρόπο με τον οποίον η Ευρώπη αντιμετωπίζει το ιστορικό παρελθόν της.