Σωκράτης και «Σωκράτης»

ΓΛΑΥΚΑ ΚΟΜΙΖΕΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ
ΤΟΥ ΚΕΜΠΡΙΤΖ ΠΟΛ ΚΑΡΤΛΕΤΖ, ΟΠΩΣ ΔΙΑΒΑΣΑΤΕ ΣΤΟ ΦΥΛΛΟ ΤΩΝ «ΝΕΩΝ» ΤΗΣ ΠΕΡΑΣΜΕΝΗΣ ΤΡΙΤΗΣ
ΑΝΑΦΕΡΟΜΕΝΟΣ ΣΤΟΝ ΒΙΟ, ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΕΙΑ, ΣΤΗ ΔΙΚΗ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΗ. ΓΙΑΤΙ ΟΣΕΣ ΚΟΙΝΟΤΟΠΙΕΣ ΑΝΑΜΑΣΑ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΑΙ ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΑΠΟ ΕΝΗΜΕΡΩΜΕΝΟΥΣ ΔΑΣΚΑΛΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΤΗΝ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ
Ποτέ κανένας δεν ισχυρίστηκε πως η δίκη του Σωκράτη ήταν μια άδικη δίκη. Ο ίδιος ο φιλόσοφος αναγνώρισε και τη νομιμότητα του δικαστηρίου αλλά και της απόφασης, αφού στον πλατωνικό «Κρίτωνα», πρώιμο έργο του μαθητή του, αρνείται να δραπετεύσει, με το επιχείρημα ότι οι νόμοι και οι αποφάσεις της πόλεως πρέπει να είναι σεβαστά κι αν κανείς διαφωνεί οφείλει να αγωνίζεται μέσα από τους δημοκρατικούς θεσμούς να τα αλλάξει. Το αν οι δικαστές του, και ο αριθμός ήταν τεράστιος (500 πολίτες κληρωθέντες τυχαίως), εφαρμόζοντας τους νόμους εμφάνιζαν μια πόλη συντηρητική, με φοβικά σύνδρομα που δεν άντεχε να ακούσει τον ΝΕΟΝ ΛΟΓΟΝ, να ανεχθεί την αμφισβήτηση των θεσμών και να κατανοήσει το δικαίωμα του κάθε πολίτη να αμφιβάλει για τη στερεότητα των ηθών, είναι τελείως άλλο πράγμα.

Η κατηγορία που έστειλε τον Σωκράτη στο δικαστήριο ήταν η κριτική και η απαξίωση του πανθέου του Ολύμπου και η στροφή προς μια ηθική επιταγή βασισμένη στον ορθό λόγο, αυτό που ονόμαζε «δαιμόνιο», μια, θά ΄λεγα, υποκειμενική διαχείριση μιας αντικειμενικής αλήθειας.

Ηδεύτερη κατηγορία είχε να κάνει με τη διαφθορά των νέων, πάγια κατηγορία μιας συντηρητικής κοινωνίας προς κάθε καινοτομία, αμφισβήτηση και κριτική των καθιερωμένων αξιών και των θεμελιωδών «δόκιμων» αξόνων της δημόσιας αντίληψης περί Παιδείας. Ο Σωκράτης όντως και τη «λαϊκή» θρησκεία αμφισβήτησε και στο κέντρο της ηθικής έβαλε τον ορθολογισμό, αλλά και τους ανάλογους θεσμούς, νόμους, αξίες και άξονες της επίσημης Πολιτείας κλόνισε, συζητώντας με τους νέους που τον ακολουθούσαν και θέτοντας ερωτήματα που υπονόμευαν τα κοινόχρηστα ήθη και τις κατεστημένες δομές. Ο Σωκράτης ήταν ομολογουμένως θαυμαστής του σπαρτιατικού τρόπου ζωής, των νόμων και της ασκητικής αρετής του. Διαφωνούσε με την πάγια και αξιωματική αρχή της δημοκρατικής πλειοψηφίας, δηλαδή τη δύναμη και την ισχύ της πλειοψηφίας των αριθμών, απαιτώντας μια κοινωνία που θα υπακούει και θα σχεδιάζει βίο σύμφωνα με τη θεμελιωμένη στην επιστήμη γνώση των ειδικών. Αυτά δίδασκε και ορθά περιέγραψαν την αίρεσή του οι κατήγοροί του, και ορθά εφάρμοσαν τον νόμο, τον υπάρχοντα νόμο, βάσει των δημοκρατικά ψηφισμένων αποφάσεων της Βουλής και της Εκκλησίας του Δήμου, νόμο που εξέφραζε (άλλο αν ο καθείς δικαιούται να διαφωνεί) στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή τη φιλοσοφία της πράξης στο Άστυ.

Αν μάλιστα θέλουμε να είμαστε ιστορικά ακριβείς, θα πρέπει να θυμηθούμε πως η δίκη του Σωκράτη έγινε στο πλαίσιο τής (επιτρέψτε μου τον αναχρονισμό) αποχουντοποίησης! Πράγματι, μετά την κατάλυση του καθεστώτος των Τριάκοντα Τυράννων, με πρωτοβουλία μάλιστα του ρήτορα Λυσία. ξεκίνησαν δίκες τιμωρίας των ενόχων, αποκατάστασης αδικιών (δημεύσεις, απελάσεις, δολοφονίες κ.τ.λ.) και θεσμικών στρεβλώσεων. Ο Σωκράτης ήταν ένα από τα θύματα αυτής της καταιγίδας αντεκδικήσεων.

Υπήρξε δάσκαλος του Κριτία, σοφιστή ειδικευμένου στα πολιτεύματα και σκληρού ηγετικού στελέχους των Τριάκοντα. Ήταν, για να κάνω οικείες αναλογίες, ο Ιωαννίδης του καθεστώτος, με Παπαδόπουλο τον Θηραμένη. Αυτόν τον τελευταίο τον δολοφόνησε εν συνεδρία των πραξικοπηματιών, όταν τόλμησε να εκφράσει επιφυλάξεις για τις πολλές δολοφονίες που διέτασσε η «χούντα»!!

Αλλά για να αντιληφθούμε το μέγεθος της ανεξάρτητης προσωπικότητας του Σωκράτη θα πρέπει να θυμηθούμε τη γενναία στάση του στη δίκη των νικητών στρατηγών της ναυμαχίας των Αργινουσσών. Ένας από τους στρατηγούς, πριν από τους Τριάκοντα, ήταν ο Θηραμένης, ο οποίος μαζί με άλλους κατηγόρησε τους στρατηγούς πως δεν περισυνέλεξαν τους Αθηναίους νεκρούς από τη θάλασσα για να τους θάψουν επισήμως. Οι στρατηγοί σε δικαστήριο από ανάλογους Αθηναίους δικαστές που δίκασαν αργότερα τον Σωκράτη τούς δίκασαν σε θάνατο. Μόνη αρνητική ψήφος του Σωκράτη που είχε κληρωθεί δικαστής.

Αλλά και στους Τριάκοντα, ο Σωκράτης, παρ΄ ότι θεωρητικά θά ΄πρεπε να συντασσόταν με τις ιδέες τους, όταν διατάχτηκε να πάει και να συλλάβει στην Αίγινα αντιφρονούντα Αθηναίο και να τον παραδώσει στους Τριάκοντα, αρνήθηκε, με αποτέλεσμα βίαια τα εκτελεστικά όργανα της εξουσίας να τον σέρνουν σιδηροδέσμιο ανά τας οδούς του Άστεως.

Φέτος το καλοκαίρι στην Επίδαυρο θα δούμε για άλλη μια φορά τις «Νεφέλες» του Αριστοφάνη, όπου κύριο σατιριζόμενο πρόσωπο είναι ο Σωκράτης που κριτικάρεται άγρια ως σοφιστής, απατεώνας, δραχμοφονιάς, εκμαυλιστής των νέων και εκμεταλλευτής της όρεξης των ανθρώπων για γνώση. Η κωμωδία που γνωρίζουμε εμείς δεν παίχτηκε ποτέ στην αρχαιότητα, την εποχή που γράφτηκε. Ήταν μια ηπιότερη μορφή μιας προηγηθείσας σάτιρας με τον ίδιο τίτλο, πάλι με αντιήρωα τον Σωκράτη, που δεν είχε, φαίνεται, βραβευτεί, γιατί είχε θεωρηθεί καταλυτικά αυστηρή. Η κωμωδία που ξέρουμε και παίζουμε, η «ήπια», είναι τελείως αναντίστοιχη με την εικόνα που μας παρέδωσαν οι αιώνες για τον Σωκράτη.

Αλλά ο Αριστοφάνης είναι σύγχρονος, ζει, κινείται, συμποσιάζεται στους ίδιους χώρους, στα ίδια θεσμικά κέντρα με τον Σωκράτη. Η χρονογραφία μάς πληροφορεί πως ο Σωκράτης ήταν παρών στην παράσταση και μάλιστα σηκώθηκε όρθιος για να δουν οι συνθεατές του πόσο του έμοιαζε το προσωπείο που φορούσε ο ηθοποιός που τον υποδυόταν. Η σάτιρα του Αριστοφάνη ήταν όντως για πολλούς ενεργούς και επώνυμους συμπολίτες του ανελέητη, αλλά δεν μπορούμε να δεχτούμε λογικά ότι, παρ΄ όλο το δικαίωμα της σάτιρας να διογκώνει και να υπερβάλλει, δεν μπορεί να απέχει όσον αφορά τον πυρήνα της κριτικής από την πραγματικότητα.

Ήταν ζόρικος άνθρωπος ο Σωκράτης, γι΄ αυτό είχε και φανατικούς φίλους και εχθρούς