Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος «του καιρού του»;

«ΕΚΕΙΝΟΙ ΠΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥΝ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ
ΕΛΕΓΧΟΥΝ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΚΙ ΕΚΕΙΝΟΙ
ΠΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥΝ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΕΛΕΓΧΟΥΝ
ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ», ΠΡΕΣΒΕΥΕ Ο ΟΡΓΟΥΕΛ.
Η ΕΛΠΙΔΑ, ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ, ΣΥΡΡΙΚΝΩΝΕΤΑΙ
ΜΕΤΑΞΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ
ΚΑΙ ΠΑΡΟΝΤΟΣ, ΜΕΤΑΞΥ ΜΝΗΜΗΣ
ΚΑΙ ΑΜΕΣΗΣ ΑΙΣΘΗΣΗΣ. Ο ΜΑΡΚ ΟΖΕ
ΕΞΕΤΑΖΕΙ ΤΟ ΠΩΣ ΚΑΙ ΤΟ ΓΙΑΤΙ ΧΑΝΕΤΑΙ
ΣΤΙΣ ΜΕΡΕΣ ΜΑΣ ΑΥΤΗ Η ΤΡΙΤΗ
ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΧΡΟΝΙΚΟΥ
CΟΝΤΙΝUUΜ.
Ο Μαρκ Οζέ (γεν. 1935) ανήκει στη γενιά των Γάλλων εθνολόγων που επιχείρησαν να ανανεώσουν και να αναπροσανατολίσουν την κοινωνική ανθρωπολογία μετά τον Claude L viStrauss, πατριάρχη του επιστημονικού αυτού κλάδου. Έχοντας χρηματίσει επί μακρόν πρόεδρος στη Σχολή Ανωτάτων Σπουδών στις Κοινωνικές Επιστήμες (ΕΗΕSS) και πραγματοποιήσει ως επαγγελματίας ανθρωπολόγος αρκετές επιτόπιες έρευνες στην Αφρική, ο Οζέ αλλάζει κατά κάποιον τρόπο παρατηρητήριο από τα μέσα της δεκαετίας του 1980, όταν αρχίζουν να πληθαίνουν τα ταξίδια του στη Λατινική Αμερική.

Κατά τη λογική του, το πεδίο έρευνας της επιστήμης που διακονεί δεν είναι τόσο οι μεμονωμένες φυλές «πρωτόγονων» που επιβιώνουν σε διάφορα μέρη του πλανήτη και διαιωνίζουν κυκλικά παλαιούς κώδικες, δοξασίες, ταμπού και ενδοστρεφείς θεσμούς, όσο αυτή καθαυτή η τρέχουσα πλανητική πραγματικότητα (που ακούει στο όνομα παγκοσμιοποίηση ) έτσι όπως έχει διαμορφωθεί σωρευτικά στην εποχή μας μετά τη δραστική έννοια της νεοτερικότητας . Ο καιρός, λοιπόν, με όλες τις συνδηλώσεις της λέξης οι οποίες τη μετατρέπουν σε όρο (ευκαιρία, επικαιρότητα, εποχή, χρονική φάση κ.ά.) ερεθίζει την ανθρωπολογική περιέργειά του: τι σημαίνει να είναι κανείς άνθρωπος «του καιρού του»; Τι σημαίνει σήμερα, τώρα (το modo της modernit), αυτό το «του καιρού του»; Πώς συναρτάται η ταχύτατη εποχή μας και η υπερκαταναλωτική κοινωνία μας με τα πολιτισμικά και τεχνολογικά επιτεύγματα της ανθρωπότητας;

Η συνείδηση της πλανητικής πραγματικότητας, κατά τον Οζέ, τείνει να αποκοπεί από την Ιδέα που στέκει κάπου αλλού, απόμακρη. Με αυτό το σκεπτικό επιστρέφουμε, με άλλους βέβαια όρους, επιβεβλημένους από τις σημερινές συγκυρίες, στην παλαιά διαμάχη πλατωνισμού και αριστοτελισμού· διαπιστώνουμε, κατά τον συγγραφέα, πως οι απανταχού ορθόδοξοι (εν οις και, κυρίως, οι συνειδητοί μαρξιστές) είναι πιο κοντά στην αριστοτελική εγγύτητα, στην πραγματιστική λογική και, ως εκ τούτου, είναι ή γίνονται πολέμιοι του πλατωνισμού.

Η (απλουστευμένη) αυτή επιχειρηματολογία αναπτύσσεται αριστοτεχνικά από τον συγγραφέα σε οκτώ κεφάλαια που οδηγούν το ένα στο άλλο με συνεχείς και αλλεπάλληλες αναγνωστικές αποδομήσεις και αναδομήσεις. Πλην του εισαγωγικού («Τα παράδοξα του χρόνου») και του επιλογικού κειμένου («Για μια ουτοπία της εκπαίδευσης»), εξαιρετικά χρήσιμος για τον αναγνώστη είναι ο πρωτότυπος βιβλιογραφικός οδηγός («Παραθέματα») που κλείνει και (ξε)κλειδώνει τα περιεχόμενα του βιβλίου. Αναφέρονται, ανά κεφάλαιο, τα βασικά κείμενα πάνω στα οποία οικοδομεί τη σκέψη του ο συγγραφέας. Πρόκειται για την «αέναη επιστροφή του ίδιου», στην οποία αναφέρεται ευθύς εξ αρχής ο Ωζέ· ωστόσο, αυτό το ίδιο κάθε φορά είναι και διαφορετικό: ο κύκλος γίνεται έλλειψη, ή τροχιά σπειροειδής.

Το οκταμερές σύνθεμα, λοιπόν, αποτελείται στην ουσία από κεφάλαια-συνομιλίες (ενίοτε ανασκευαστικές αναγνώσεις) του συγγραφέα με επιλεγμένους εκπροσώπους των επιστημονικών περιοχών όπου κινούνται τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα. Στο πρώτο λ.χ. κεφάλαιο (εξετάζονται οι «κουλτούρες της ενδοκοσμικότητας») ο Οζέ συνομιλεί ευθέως με τον πρώιμο ΛεβίΣτρος, αναγνωρισμένο γενάρχη της δομικής ανθρωπολογίας του 20ού αιώνα, ενώ στο δεύτερο εξετάζεται ο διάλογος (οφειλές και αποκλίσεις) του συγγραφέα των διάσημων Θλιβερών (ή Θλιμμένων ) Τροπικών με τον δάσκαλό του, Μαρσέλ Μος (έναν από τους πατέρες και εισηγητές της λεγόμενης σήμερα κοινωνικής ανθρωπολογίας). Έτσι ορίζονται σταθερότερα οι τόποι , αλλά και η προτεινόμενη αλλαγή κλίμακας, δηλαδή μια νέα ανθρωπολογική ερωτηματοθεσία. Στο τρίτο κεφάλαιο θίγεται η σχέση του χρόνου με τον χώρο: η μνήμη, η νοσταλγία, η σχέση με τον τόπο (που εύκολα μπορεί να διολισθήσει σε τοπικισμό ), αλλά και ο άγριος εξαστισμός των νεότερων χρόνων που αγνοεί τα παλαιά τοπικά όρια και τείνει σε γιγαντισμό του άστεως, άμεση γειτνίαση των άλλοτε διακριτών συνοικιών, χωριών, κωμοπόλεων, ενιαίο χωροχρονικό συνεχές, αποτέλεσμα της έντονης επιτάχυνσης των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και συγκοινωνίας που σχεδόν καταργούν το εδώ και το άλλού. Ο διάλογος τώρα γίνεται με τον Πολ Βιριλιό, που έχει αξιοδοτήσει ιδιαίτερα την πληροφορική στην περιοχή των λεγόμενων ανθρωπιστικών σπουδών και εισαγάγει τον όρο espace critique (κριτικός χώρος ή έδαφος ή διάστημα, με έμφαση στο δίσημο επίθετο κριτικός: της διάκρισης, διακριτός ή διακεκριμένος, αλλά και σε κρίση ).

Προς αυτό το πνεύμα κινούνται και τα λοιπά κεφάλαια στα οποία θίγεται η ένταξη του καλλιτέχνη, του δημιουργού, στην εποχή του: η συγχρονικότητα δεν είναι πλέον η απλοϊκή επικαιρότητα- η στιγμή ενέχει το παρελθόν και το μέλλον της, ο χρόνος είναι τρισδιάστατος και οι «μη τόποι» (επίλεκτος όρος του συγγραφέα) της σημερινής τεχνολογίας χάνουν κάθε έννοια τοπικότητας (couleur locale) κερδίζοντας ένα οικουμενικό χρώμα. Ο Οζέ συνομιλεί εδώ και πάλι με τον Βιριλιό διασταυρώνοντάς τον όμως με καλλιτέχνες και διανοητές παλαιότερους και νεότερους (π.χ. Μαλαρμέ, Ντιμπιφέ, Ρουσσώ, Βολταίρο, Ουγκώ, Λιρίς, Μπαντιού).

Μarc Αug

ΠΟΥ ΧΑΘΗΚΕ

ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ;

ΜΤΦ. Ξ. ΤΣΕΛΕΝΤΗ, ΕΠΙΜ. ΣΥΛΒΙ ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ, ΕΚΔ. ΠΟΛΥΤΡΟΠΟΝ, ΣΕΛ. 127,
ΤΙΜΗ: 12,50 ΕΥΡΩ