Η άλλη ελληνικότητα

Τζέφρυ Ευγενίδης και Τζορτζ Πελεκάνος: οι πλέον δημοφιλείς Ελληνοαμερικανοί συγγραφείς, που είναι ταυτόχρονα ποιοτικοί και εμπορικοί. Μετανάστες της τρίτης και της δεύτερης γενιάς αντίστοιχα, είναι αφομοιωμένοι στις ΗΠΑ, μιλούν «poly ligo» ελληνικά, κι ούτε που σκέφτονται να ζυγίσουν την ελληνικότητά τους. Παρ΄ όλα αυτά ανεβάζουν τις μετοχές της Ελλάδας σε ένα από τα πιο ανταγωνιστικά περιβάλλοντα, και καλλιεργούν έναν ιδιαίτερα αποτελεσματικό τρόπο προώθησης της ελληνικής ταυτότητας στη διεθνή αρένα. Τόσο με τη νοοτροπία τους όσο και με το έργο τους- κι ας είναι πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους- διαλύουν και οι δύο τα κλισέ της ομογένειας διαψεύδοντας ταυτόχρονα τις προκαταλήψεις της μητρόπολης. Ο 49χρονος σήμερα Ευγενίδης είναι ο πιο διανοούμενος, με ευαισθησία στα υπαρξιακά ζητήματα ενώ ο 51χρονος Πελεκάνος είναι ο πιο πολιτικός- ευαίσθητος στην αλληλεπίδραση των φυλετικών και ταξικών προβλημάτων. Με παππούδες ταβερνιάρηδες κι οι δυο τους, και με σημεία αναφοράς πόλεις που δεν έπαψαν να σπαράσσονται από τις διαμάχες λευκών- μαύρων, πλούτουφτώχειας- το Ντιτρόιτ και την Ουάσιγκτον αντίστοιχα- εμφανίστηκαν στα γράμματα σχεδόν ταυτόχρονα, στις αρχές του ΄90, αλλά καταξιώθηκαν στα μάτια της κριτικής και στην αγορά προς τα τέλη της δεκαετίας.

Αυτοδίδακτος ο Πελεκάνος και «όνομα» πια στη βιομηχανία της εικόνας, ήταν 35άρης όταν το 1992 κυκλοφόρησε το πρώτο του αστυνομικό μυθιστόρημα, με πρωταγωνιστή τον αλκοολικό Ελληνοαμερικανό ιδιωτικό ντετέκτιβ Νικ Στεφάνος. Όμως το «μπουμ» το έκανε το 1996 με το πέμπτο του βιβλίο (Η σαρωτική έκρηξη, εκδ. Οξύ) και έπειτα με τον αιματηρόΒασιλιά του πεζοδρομίου(Οξύ) όπου εμφανίζεται ο επίσης επιρρεπής σε εξαρτήσεις ντετέκτιβ Ντιμίτρι Καράς. Σπουδασμένος στο κουλτουριάρικο Μπράουν και κοσμοπολίτης, ο Ευγενίδης ήταν 33άρης το 1993 όταν εξέδωσε τιςΑυτόχειρες παρθένους(Libro) που έσπασαν τα σύνορα το 1999 με την ομότιτλη ταινία της Σοφίας Κόπολα. Και το 2002 τιμήθηκε με το περίφημο βραβείο Πούλιτζερ για το δεύτερο μυθιστόρημά του, το Μiddlesex(Libro) όπου πρωταγωνιστεί η ερμαφρόδιτη Καλάιοπε Στεφανίντες- κι από κοντά όλοι οι μετανάστες της οικογένειάς της που κατέληξαν από τη Μικρασιατική Προύσα στο Ντιτρόιτ, να ζουν γύρω από το καταγώγιο του παππού που πουλούσε αλκοολούχα στους εργάτες της αυτοκινητοβιομηχανίας Κράισλερ, την εποχή της ποτοαπαγόρευσης… Ελληνοαμερικανοί συγγραφείς λοιπόν, με Ελληνοαμερικανούς ήρωες, που τινάζουν στον αέρα τα κλισέ του Έλληνα και της έθνικ λογοτεχνίας.

Ο «Γάμος α λα ελληνικά»– η σατιρική ταινία της Ελληνοαμερικανίδας Νία Βαρντάλος που έσπασε τα ταμεία, έκανε και τους δύο έξαλλους, όπως μας είπαν με τον Ανταίο Χρυσοστομίδη όταν τους συναντήσαμε για τις «Κεραίες της εποχής μας» (ΕΤ 1, παραγωγή Sm. art). «Το είδα με τη μητέρα μου και γελάσαμε», εξήγησε ο Πελεκάνος, «αλλά στο τέλος μού σχολίασε: “όλη μας τη ζωή προσπαθήσαμε να απαλλαγούμε από αυτά τα στερεότυπα και να που τα αναπαράγουμε!”. Ε! λοιπόν εγώ θέλω να εναντιωθώ σ΄ αυτό, να μάς κατεβάσω από το βάθρο της εξιδανίκευσης όπου μας τοποθετούν οι περισσότεροι Ελληνοαμερικανοί, και να μας παρουσιάσω με τις αδυναμίες μας, με τις ρατσιστικές ατάκες μας ή με τα γκαγκστεριλίκια μας». Ανάλογα αντέδρασε και ο Ευγενίδης.

«Όλα τα στερεότυπα του γλεντζέ μουστακαλή, των πληθωρικών γυναικών στην κουζίνα, κ.ο.κ. δεν είναι πια τόσο πρόδηλα. Σήμερα υπάρχουν τόσοι πολλοί Έλληνες που έχουν διεισδύσει βαθιά στην αμερικανική κοινωνία, ώστε το να τους παρουσιάζεις σαν καρικατούρες, μού φαίνεται ότι είναι ένας λανθασμένος τρόπος να πηγαίνεις στη μάχη. Σκεφτόμενος τους ανθρώπους που γνωρίζω και όλη μου την οικογένεια, σας βεβαιώνω ότι αυτή η ταινία δεν είναι καθόλου αντιπροσωπευτική για τους Ελληνοαμερικανούς». Εντέλει, εκείνο που ξεχωρίζει αυτούς τους συγγραφείς είναι ότι δεν εξαργύρωσαν την ελληνική καταγωγή τους ως εξωτική πρωτοτυπία της λογοτεχνίας τους· κι ότι δεν εξαρτώνται από την «ελληνικότητα» των ηρώων τους. Γι΄ αυτό ο Πελεκάνος γίνεται πιο παρεμβατικός τώρα που εξετάζει το ελληνικό στοιχείο μέσα από το ευρύτερο πλέγμα των σχέσεών του με την περιθωριοποιημένη κοινότητα των μαύρων. Γι΄ αυτό και ο Ευγενίδης δεν ακούγεται ούτε διδακτικός ούτε ελληνολάγνος ούτε αφελής όταν μιλά (υποδειγματικά) για τα Μικρασιατικά- μια ιστορία που δεν άκουσε ποτέ στο σπίτι του αλλά την άντλησε αποκλειστικά από τα διαβάσματά του!

Δεν σηκώνουν λοιπόν την ελληνική σημαίαοι δύο αυτοί Ελληνοαμερικανοί, αλλά κάνουν έμμεσα κάτι πιο σημαντικό: βάζουν τους σύγχρονους Έλληνες βαθιά στο διεθνές παιχνίδι. Διότι συνδέουν την ελληνικότητα όχι με ιδέες αλλά με πραγματικότητες. Ο Ευγενίδης που διδάσκει δημιουργική γραφή στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, γνωρίζει τον Καβάφη και τον Σεφέρη αλλά δεν έχει μελετήσει τους αρχαίους τραγικούς κι αγνοεί την ελληνική κουλτούρα. Ο Πελεκάνος που μόλις κυκλοφόρησε το 17ο μυθιστόρημά του, συναντά τους φίλους του στην ορθόδοξη εκκλησία αλλά βαριέται τις παραστάσεις αρχαίου δράματος. Αυτό που τον έχει επηρεάσει, λέει, δεν είναι ο ελληνικός πολιτισμός αλλά η ελληνική ηθική της εργασίας- το φιλότιμο, η επιμονή, η επαγρύπνηση- που έμαθε παιδί όταν βοηθούσε τον πατέρα του στο φαστφουντάδικό τους. Ευγενίδης και Πελεκάνος είναι αποτελεσματικοί πρεσβευτές της Ελλάδας, διότι είναι απεγκλωβισμένοι από εθνικές ετικέτες. Το παράδειγμά τους θα άξιζε να προβληματίσει όσους φιλοδοξούν να χαράξουν μια εξωτερική πολιτιστική πολιτική.