Ευγενείς αναχρονισμοί

Ο ΙΤΑΛΟ ΚΑΛΒΙΝΟ, ΣΤΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΤΟΥ «ΓΙΑΤΙ ΝΑ
ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΤΟΥΣ ΚΛΑΣΙΚΟΥΣ», ΟΡΙΖΕΙ ΤΟ
ΚΛΑΣΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ ΩΣ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΟΥ ΟΛΟΙ ΘΕΛΟΥΝ
ΝΑ ΤΟ ΕΧΟΥΝ ΣΤΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥΣ
ΑΛΛΑ ΚΑΝΕΙΣ ΔΕΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΕΤΑΙ ΝΑ ΤΟ ΔΙΑ
ΒΑΣΕΙ
ΟΤζόναθαν Σουίφτ στο αριστοτεχνικό του κείμενο «Οι αρχαίοι και οι σύγχρονοι» τοποθετεί τους τόμους της αρχαίας σοφίας στα ορεινά της βιβλιοθήκης, όπου και συμβιώνουν με τη σκόνη, διάφορα ζωύφια, έντομα και τρωκτικά.

Αν υπολογίσει κανείς τους χρόνους που χωρίζουν τον πρώτο από τον δεύτερο, το συμπέρασμα που βγαίνει αβίαστα είναι πως από τον δέκατο όγδοο αιώνα έως τον εικοστό οι αναγνωστικές συνήθειες δεν άλλαξαν και τόσο. Στην ιεράρχηση των προτεραιοτήτων, ο όγκος της κλασικής λογοτεχνίας βρισκόταν πάντα κάπου παράμερα. Φαντάζομαι μια εικόνα σαν την προοπτική του τοπίου στη ζωγραφική της Αναγέννησης ή, ακόμη καλύτερα, σαν μια κατάθεση προθεσμίας, ένα εκτός τόπου και χρόνου κεφάλαιο το οποίο αποδίδει επειδή ακριβώς βρίσκεται εκτός τόπου και χρόνου, δεν το χρησιμοποιείς, δεν το διασύρεις μες «στην πολλή συνάφεια» της καθημερινότητάς σου.

Θα μου πείτε ότι ο Καλβίνο, αν και «σύγχρονός» μας, δεν πρόλαβε να ζήσει τη μεγάλη ανατροπή των δύο τελευταίων δεκαετιών, την επανάσταση του Διαδικτύου, τη διάδοση της άυλης γραφής. Ακόμη κι αν έζησε τα πρώτα βήματά της, δεν πρόλαβε να διακρίνει την καταιγιστική της επιβολή στις αναγνωστικές μας συνήθειες. Ο Ίταλο Καλβίνο, δημιουργός του αριστουργηματικού «Ανύπαρκτου Ιππότη», πέθανε το 1985 και δεν πρόλαβε καν να απολαύσει την επιδημία της ακατάσχετης φλυαρίας που ενέσκηψε με τη χρήση του κινητού.

Θυμάμαι πριν από δύο ή τρία χρόνια, καθώς περπατούσαμε στη Σταδίου, τον Μισέλ Ντεόν να διαπιστώνει πως η ψυχολογική κατάσταση πολλών Αθηναίων πρέπει να είναι πολύ άσχημη, αφού πρώτη φορά έβλεπε τόσους ανθρώπους να παραμιλούν. Αν και δεν ήμουν σε θέση να υπερασπιστώ την κατάσταση της ψυχικής τους υγείας, προσπάθησα να του εξηγήσω πως επρόκειτο για πρωτοπόρους χρήστες του iΡod, απορώντας κι εγώ με τη σειρά μου πώς αυτός, κάτοικος Παρισίων και μέλος της γαλλικής Ακαδημίας, δεν γνώριζε το τελευταίο επίτευγμα της τεχνολογίας στον τομέα της ακατάσχετης φλυαρίας.

Η αλήθεια είναι πως έως το τέλος του προηγούμενου αιώνα, που δεν είναι δα και τόσο μακριά, όσες τεχνολογικές επαναστάσεις κι αν είχαν αλλάξει τον τομέα της τυπογραφίας, όσο κι αν «ο σύγχρονος τρόπος ζωής» είχε μεταμορφώσει τις αναγνωστικές συνήθειες, το βιβλίο παρέμενε ένα αντικείμενο κατασκευασμένο από χαρτί, στο οποίο κάποια μηχανή είχε αποτυπώσει λέξεις φτιαγμένες από μελάνι, το οποίο όταν ήταν φρέσκο μύριζε, και όλο αυτό το χαρτί ήταν τυλιγμένο σε ένα εξώφυλλο το οποίο ο χρήστης του έπρεπε να ανοίξει για να αρχίσει να διαβάζει τις σελίδες του, κατά προτίμηση με αριθμητική σειρά. Υπήρχαν βέβαια και οι εξαιρέσεις. Η θεία μου, για παράδειγμα, η οποία- επειδή της άρεσε να διαβάζει ξαπλωμένη στο ένα πλευρό της, με αποτέλεσμα η επιτραπέζια λάμπα να μη φωτίζει παρά μόνον τις δεξιές σελίδες – έλεγε πως είχε διαβάσει μόνον τις δεξιές σελίδες από το «Έγκλημα και Τιμωρία».

Φαίνεται μάλιστα πως το απολάμβανε, διότι με διαβεβαίωνε πως το είχε διαβάσει τουλάχιστον τρεις ή τέσσερις φορές.

Όμως ο κανόνας δεν είχε αλλάξει. Κανείς δεν αμφισβητούσε την ύπαρξη του βιβλίου ως αντικείμενο που είναι απαραίτητο για την ανάγνωση, ακόμη και όσοι- όπως ο μέσος επιτυχημένος Έλληνας- αμφισβητούσαν την αξία της ανάγνωσης ή τη δυνατότητά τους να διαβάζουν. Σε αυτούς τους τελευταίους θα πρέπει να κατατάξουμε τον μέσο Έλληνα πολιτικό ο οποίος, αφού δηλώσει πως εννοείται ότι θεωρεί προτεραιότητά του τον πολιτισμό, διαπιστώνει πως δεν του μένει αρκετός χρόνος για διάβασμα. Ο σύγχρονος πολιτικός είναι τόσο αφοσιωμένος στο δημόσιο συμφέρον που δεν έχει χρόνο για τον εαυτό του, σε αντίθεση με τον Ελευθέριο Βενιζέλο, για παράδειγμα, ο οποίος φαίνεται έπληττε αφόρητα ο άνθρωπος και όχι μόνο διάβαζε, αλλά κάθησε να μεταφράσει και ολόκληρο τον Θουκυδίδη.