Ες  Άδου Κάθοδος, ήτοι Ανάστασις

ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΡΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΙ ΤΡΕΙΣ ΜΗΝΕΣ, ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ
ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΩΝ, Σ΄ ΑΥΤΗΝ ΕΔΩ ΤΗ ΣΕΛΙΔΑ
ΕΙΧΑ ΓΟΗΤΕΥΘΕΙ ΑΠΟ ΕΝΑ ΙΔΙΟΤΥΠΟ ΔΟΜΙΚΑ
ΚΑΙ ΠΛΟΥΣΙΟ ΣΕ ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΜΑ ΠΕΖΟ
ΤΗΣ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΜΕ ΤΟΝ ΤΙΤΛΟ «Η ΧΩΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΣΙΤΕΡΟΥ»
Δεν νομιμοποιούμαι να ασκήσω συστηματική λογοτεχνική κριτική, φτάνει η κριτική που ασκώ, όσο δύναμαι, σε θεσμούς και καταστάσεις της Παιδείας και της Τέχνης, κυρίως, της Παραστατικής. Όπως και τρία χρόνια πριν, ζητώ την κατανόηση των αναγνωστών μου για κάποιες έμμονες ιδέες μου που έχουν να κάνουν με τη χρήση, την ιστορία και τη μοίρα των λέξεων, και ό,τι οι λέξεις φέρουν από το ασήκωτο φορτίο των ανθρώπινων παθών.

Η Δημητρίου ξαναβρίσκει στον γενέθλιο τόπο της ένα νέο «μύθο» για να αφηγηθεί, όπως η Σκιάθος του Παπαδιαμάντη, το Ρέθυμνο του Πρεβελάκη, η Θεσσαλονίκη του Ιωάννου, τα Γιάννενα του Γκανά, η Ζάκυνθος του Ξενόπουλου, η Αθήνα και ο Πειραιάς του Βουτυρά και του Καραγάτση. Οι Φιλιάτες της Θεσπρωτίας είναι για τη Δημητρίου το θέατρο της πεζογραφικής «δραματουργίας» της. Και θα επανέλθω στον όρο Δραματουργία.

Στη διαχρονία της «Χώρας του Κασσίτερου» όπου η αφήγηση κάλυπτε αιώνες, όπως στο «Χρονικό μιας Πολιτείας» του Πρεβελάκη, στο νέο ιδιόρρυθμο πεζό της Δημητρίου ο χρόνος είναι μια στιγμή, ένα μικρό χρονικό διάστημα μέσα στο 1814. Τότε που η πολυπολιτισμική εκείνη χοάνη δέχτηκε την τρομερή πνοή του θανάτου, όταν έφτασε και χόρτασε νεκρούς η πανούκλα. Δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά στην παγκόσμια λογοτεχνία που μια πανδημία, πανούκλα, χολέρα, λέπρα, τύφος, γίνονται πυρήνας ενός χρονικού ή μιας εις βάθος αναζήτησης της ανθρώπινης κατάστασης σε συνθήκες πανικού, κρίσης και υπαρξιακής αγωνίας.

Το πρώτο κείμενο της ανθρωπότητας με μοναδικό λογοτεχνικό ενδιαφέρον, η «Ιλιάδα» του Ομήρου, με έναν λοιμό αρχίζει και η σημαντικότερη Ιστορία που κατορθώνει ένα τοπικό πρόβλημα να το κάνει παγκόσμιο, η Ιστορία του Θουκυδίδη, γύρω από ένα λοιμό εξετάζει την παθολογία των πολέμων και των ερίδων.

Έτσι για την ιστορία του πράγματος, επειδή έτυχε ο Στάθης Λιβαθινός να σκύψει σ΄ αυτά τα κείμενα παλιότερα, αναφέρω τις μικρές τραγωδίες του Πούσκιν που γράφτηκαν κατά το παράδειγμα του «Δεκαήμερου» όταν είχε αποκλειστεί σε καραντίνα λόγω χολέρας. Αφήνω που και ο «Άμλετ» αλλά σαφώς η «Δωδέκατη νύχτα» του Σαίξπηρ γράφονται και παίζονται στα θερινά ανάκτορα της Ελισάβετ λόγω μεταφοράς της έδρας του κράτους εξαιτίας χολέρας που θέριζε το Λονδίνο.

Η Δημητρίου καταφεύγοντας και σε αυθεντικές πηγές και με ακρίβεια, θα έλεγα επιστημονική, ανατόμου, λοιμωξιολόγου και φαρμακοτρίφτη, με ωμό ρεαλισμό περιγράφει την εποποιία τής πανώλους ασθένειας.

Αλλά βέβαια το πρόβλημά της δεν είναι η ακριβής και αποκλειστική καταγραφή μιας πανδήμου αρρώστιας. Όπως στον πρόλογο του «Οιδίποδος τυράννου» του Σοφοκλή η ακριβής και ρεαλιστική περιγραφή του λοιμού έχει σκοπό να αποκαλύψει και να αναδύσει στον ορίζοντα τα πάθη και τους καημούς των ανθρώπων, τον πάσχοντα και τον ανθεκτικό.

Στο νέο της αφήγημα η Δημητρίου εκκινώντας από ένα πειρατικό ληστρικό συμβάν που «φέρνει» την αρρώστια στην πόλη, ξεδιπλώνει τον αφηγηματικό της ιστό με την τεχνική του λαϊκού αυτοσχέδιου θεάτρου. Είναι μάλιστα ενδεικτικό ότι σε μια ορισμένη σκηνή προς την «έξοδο» του «δράματος» περιγράφει και την παράσταση ενός πλανόδιου μιμοθεάτρου. Σε κάθε λαϊκό θέατρο, από το θέατρο σκιών της Ανατολής και της εξελληνισμένης εκδοχής του, έως τα μεσαιωνικά θρησκευτικά δρώμενα και αργότερα το θέατρο των μίμων, το θέατρο των τριόδων και την Κομέντια ντελ Άρτε και τις ζακυνθινές ομιλίες, κάθε πρόσωπο ή προσωπείο που εισέρχεται στη σκηνή, στο πάλκο ή στον μπερντέ εκτελεί ένα αυτοτελές νούμερο, τραγουδά, χορεύει και ικανοποιεί την αναμονή του κοινού για να απολαύσει την ιδιοσυστασία του τύπου του, τα χούγια του, τα αστεία του και τα σκηνικά του κόλπα. Η αθηναϊκή επιθεώρηση εξάντλησε κατά κόρον αυτή την κατά παράταξη δομή.

Το ιδιοφυές στο κείμενο της Δημητρίου είναι πως από μια πόλη που πεθαίνει και όπου σωρεύονται οι νεκροί και μεταδίδεται το μόλυσμα από πόρτα σε πόρτα και από ρούχο σε ρούχο, ξεχωρίζουν και παρακολουθούνται έμμονα οι επιζήσαντες, οι επιβιώσαντες σε πείσμα της έκθεσής τους και του συναγελασμού τους με τους πάσχοντες. Ενώ υποκύπτουν ιερωμένοι όλων των θρησκευτικών μειονοτήτων (οι Φιλιάτες κατοικούνταν από Χριστιανούς, Μουσουλμάνους, Εβραίους αλλά και αλλαξοπιστήσαντες εκατέρωθεν- Έλληνες, Αρβανίτες, γύφτους, Σεφαραδίτες κ.τ.λ.), προύχοντες, πλούσιοι γαιοκτήμονες, όμορφες και άσχημες, νέοι, νέες και ηλικιωμένοι συμπολίτες, κάποιοι περιθωριακοί άνθρωποι, ιδιόμορφης ψυχικής δομής αλλά αποκλειστικά άνθρωποι με ισχυρά και έμμονα πάθη, επιβιώνουν χωμένοι στα πιθάρια τους επιστρέφοντας στη μήτρα, σκάβοντας μανιακά τη γη, καρφώνοντας φέρετρα, ράβοντας και ξηλώνοντας σάβανα, νυφικά και βαπτιστικά ή συντηρώντας κρυφά έναν παράνομο και αιμομικτικό έρωτα ή μια νεκροφιλική σχέση. Έτσι στο αρρωστημένο τοπίο διασταυρώνονται τα παραπαίοντα βήματα όσων εκδημούν, όσων παρεπιδημούν και όσων αποδιδράσκουν, έτσι ώστε το θέατρο της ιστορίας μετατρέπεται σε υπαρξιακό πεδίο, όπου οι ψυχές και τα σώματα ορμούν προς την έξοδο και ψάχνοντας να πιαστούν από κάπου ανακαλύπτουν πως τα «κερκέλια» του Θεού είναι μύθος και ανελέητη η απουσία ενός ανώτατου όντος που είτε δραπέτευσε κι αυτό είτε σιωπά είτε γλεντάει με τον ανθρώπινο πόνο.

Άρα η μόνη παρηγοριά είναι η μανιακή, η σχεδόν ψυχαναγκαστική εξάρτηση από τα πάθη και την ερωτική προσκόλληση σε πράγματα και καταστάσεις ταπεινές, χθαμαλές, χυδαίες, άνομες αλλά σωσίβια βίου και λαθρόβια λαγούμια, υπόγειες στοές.

Σταυρούλα Δημητρίου

Η ΨΥΧΗΤΟΥ ΚΑΘΡΕΦΤΗ

ΕΚΔ. ΛΙΒΑΝΗ ΣΕΛ. 176, ΤΙΜΗ: 12 ΕΥΡΩ