Το σόου συνεχίζεται

Για τον Μένη Κουμανταρέα έχω γράψει (και, πράγμα που με κάνει να αισθάνομαι άβολα, έχω γράψει ότι έχω γράψει) περισσότερες φορές παρά για οποιονδήποτε άλλο σύγχρονο ΄Ελληνα πεζογράφο. Για την ακρίβεια, έχω κρίνει σχεδόν όλα τα βιβλία του που με έβρισκαν σε θέση ενεργού κριτικού- και ο Κουμανταρέας δημοσιεύει συχνά πυκνά. Αυτό δεν ταιριάζει με τα χούγια μου, γιατί αποφεύγω να γράψω για το καινούργιο βιβλίο ενός συγγραφέα, όταν δεν μου δίνει λαβή να πω κάτι καινούργιο. Αλλά ο Κουμανταρέας, που πλησιάζει αισίως στο τέλος της έβδομης δεκαετίας της ζωής του, έχει πάντα τον τρόπο του να διεγείρει την κριτική σκέψη μου, με όλες τις ενστάσεις ή επιφυλάξεις, αλλά και τον θαυμασμό που εκφράζω κάθε φορά για τα γραφτά του. Ενώ τόσοι και τόσοι σημαντικοί συγγραφείς μας, ακόμα και σε πολύ μικρότερη ηλικία, σου αφήνουν με τα χρόνια την πικρή γεύση της παρακμής ή τη γλυφή γεύση της επανάληψης (δεν μπορώ να αποφασίσω τι από τα δυο είναι πιο δυσάρεστο), αυτός ο κάπως απόμακρος και στυφός στο ύφος Αθηναίος ευπατρίδης, με την αμφίρροπη έλξη προς τη μεγαλοαστική εκλέπτυνση και τη λούμπεν τραχύτητα, μοιάζει να ανανεώνεται διαρκώς, οιστρηλατημένος ποιος ξέρει από ποια δύναμη, ίσως ακριβώς από την τάση ανάμεσα σ΄ αυτούς τους δύο πόλους της συναισθηματικής ζωής του.

Τo 2001, στο μυθιστόρημά του Δυο φορές ΄Ελληνας, εξομολογήθηκε μέσω του κεντρικού ήρωά του ότι νιώθει την ανάγκη να γράψει ένα παλιομοδίτικο μυθιστόρημα. Στην πραγματικότητα, μια συμπάθεια για το παλαιικό είναι παρούσα σχεδόν εξαρχής στο έργο αυτού του μοντερνιστή χαρτογράφου του σύγχρονου αστικού τοπίου, και μάλιστα φαίνεται να είναι η κύρια πηγή του ελεγειακού τόνου που διακρίνει τον ρεαλισμό του. Αλλά από εκείνο το βιβλίο, ή ίσως από ακόμα νωρίτερα, με τη Συμμορία της άρπας (1993), το παλιό, το φθίνον, το ξεχασμένο απομεινάρι μιας αλλοτινής ζωής στοιχειώνει ολοένα περισσότερο τη φαντασία του Κουμανταρέα, σε τεταμένη αντιπαράθεση με το θορυβώδες σήμερα και τις παρορμήσεις των νέων ανθρώπων που το ζουν. Παρακολουθώντας αυτή την εξέλιξη, οι αφηγηματικοί τρόποι του συγγραφέα γίνονται ολοένα πιο συνειδητά «παλιομοδίτικοι». Το άγχος της πάση θυσία «μοντέρνας» γραφής έχει ξεπεραστεί, το μοντέρνο βρίσκεται τώρα στο βάθος πεδίου της ματιάς και η γλώσσα, απαλλαγμένη από τη χειρουργική γυμνότητα που απαιτούσαν οι νεωτερικοί κανόνες περιγραφής των πραγμάτων, είναι ελεύθερη να συνοδέψει και να χρωματίσει τους κυματισμούς της ψυχής. Θα έλεγε κανείς ότι όσο παλαιικότερος γίνεται ο Κουμανταρέας τόσο νεανικότερος φαντάζει.

Oι τρεις νουβέλες του τελευταίου βιβλίου του μας μεταφέρουν στην Αθήνα των δεκαετιών του 1930 και 1940. Η πρώτη αναφέρεται σε μια συνάντηση του Καβάφη με τον νεαρό, τότε, Δημήτρη Μητρόπουλο στο σπίτι της κριτικού Ελένης Ουράνη (΄Αλκη Θρύλου) το 1932. Η δεύτερη, σε μια παράσταση της όπερας του Πουτσίνι «Μαντάμ Μπατερφλάυ» στο Εθνικό Θέατρο τρεις μέρες πριν από την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου. Η τρίτη, τέλος, στην περίφημη σύσκεψη των πολιτικών αρχηγών και των εκπροσώπων του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στο Υπουργείο Εξωτερικών υπό την εποπτεία των ΄Αγγλων, ενώ στην Αθήνα μαίνονταν οι μάχες των Δεκεμβριανών. Τη φράση «Το show είναι των Ελλήνων», που δίνει τον τίτλο σ΄ αυτή τη νουβέλα και σε ολόκληρο τον τόμο, λέγεται ότι την είπε ο Τσόρτσιλ, αμέσως μόλις άνοιξε τη σύσκεψη. Αλλά και οι τρεις νουβέλες έχουν έντονο το στοιχείο του σόου, της παράστασης. Στην πρώτη, όχι μόνον επειδή το κλου της εσπερίδας είναι ένα κοντσέρτο του Μητρόπουλου με μελοποιημένα ποιήματα του Καβάφη, αλλά και επειδή ο ίδιος ο ποιητής αποτελεί εκθαμβωτικό θέαμα για τους προσκεκλημένους θαυμαστές του, ρηχούς Αθηναίους λογίους της εποχής. Στη δεύτερη νουβέλα, η παράσταση της όπερας του Πουτσίνι και η δεξίωση στην ιταλική πρεσβεία την επόμενη μέρα έχουν μια γιορταστική λαμπρότητα που προσπαθεί να συγκαλύψει το άγχος και τις προετοιμασίες για την άμεσα επικείμενη σύρραξη. ΄Οσο για την τρίτη νουβέλα, η ιστορική σύσκεψη αναπαριστάνεται στον ίδιο χώρο, αλλά σε σημερινό χρόνο από έναν, υποτίθεται, αυτόπτη μάρτυρα, που παίζει εναλλάξ τους ρόλους των πρωταγωνιστών της για χάρη ενός νεαρού υπάλληλου του υπουργείου. Νά, λοιπόν, εδώ η μετάθεση του μοντέρνου από το ύφος στην επιλογή της προοπτικής. Αποδεχόμενος ρητά τη σύμβαση της σκηνοθεσίας, ο Κου μανταρέας μπορεί να μιλήσει «παλιομοδίτικα», όπως οι χαρακτήρες του από εκείνα τα χρόνια, αλλά να πει πράγματα που δεν θα μπορούσαν να σκεφτούν και να πουν οι ίδιοι: όχι μόνον επειδή αλλάζει συνεχώς την υποκειμενική σκοπιά, όπως στην πρώτη νουβέλα, αλλά προπαντός επειδή το βλέμμα του μοιράζεται ανάμεσα στο τότε και το τώρα, παράγοντας, με τη χαρακτηριστική ειρωνεία αυτού του συγγραφέα, αιφνιδιαστικά κοντράστ ανάμεσα σε πράγματα που μοιάζουν ή που έχουν την ίδια αναφορά. ΄Ετσι, τα πρόσωπα στην πρώτη και τη δεύτερη νουβέλα εκφράζουν βεβαιότητες ή αβεβαιότητες για το μέλλον που σήμερα μας κάνουν να χαμογελάμε. Η ξενάγηση του Καβάφη και των συνοδών του στην οδό Σταδίου από τον επιπόλαιο, ξιπασμένο νεαρό σοφέρ τους είναι και αυτή κωμική, από σημερινή σκοπιά. ΄Η, για να δώσω ένα άλλο παράδειγμα, ο γηραιός αφηγητής στην τρίτη νουβέλα είναι τόσο απορροφημένος στην ατμόσφαιρα των Δεκεμβριανών, καθώς την αναπλάθει για τον ακροατή του, ώστε, όταν ακούγεται ξαφνικά ένας οξύς ήχος στο υπόγειο όπου βρίσκονται, νομίζει πως είναι πολεμική σειρήνα, ενώ πρόκειται για το κινητό του νεαρού! Το πορτρέτο του Καβάφη, στην πρώτη νουβέλα, είναι συγκινητικό επειδή δεν έχει τίποτα το εξωραϊστικό, το φιλολογικό ή εστετίστικο όπως στη σχετική ταινία. Ο Κουμανταρέας παρουσιάζει έναν πολύ ανθρώπινο Καβάφη, χωρίς να τον κατεβάζει από το ύψος της ποιητικής δόξας του, αλλά και χωρίς να προσπαθεί να τον κάνει αγαπητό, έναν Καβάφη μόνο και καταβεβλημένο, ανάμεσα σε ανθρώπους που τον σέβονται και τον εκθειάζουν, αλλά ξέρει ότι δεν τον κατανοούν πραγματικά. Η ένταση της συνάντησής του με τον Μητρόπουλο προκύπτει από τη διελκυστίνδα ανάμεσα στις συγγένειες και τις διαφορές τους: αναγνωρίζουν ο ένας με κρυφή συμπάθεια την ομοφυλοφιλία του άλλου, είναι και οι δύο αφοσιωμένοι στην τέχνη, αλλά ο ανήσυχος νεαρός μαέστρος, στο ξεκίνημα της σταδιοδρομίας του, ζηλεύει τον δάσκαλο επειδή είναι φτασμένος και δεν βασανίζεται από τις δικές του αμφιβολίες, ενώ ο δάσκαλος, γέρος, βαριά άρρωστος και ετοιμοθάνατος, ζηλεύει τον νεαρό επειδή έχει μπροστά του όλες τες ηδονές της ζωής και της τέχνης- αν και δεν τον άρεσε καθόλου η μουσική ερμηνεία της ποίησής του από αυτόν!

Στη δεύτερη νουβέλα δίνεται με αριστουργηματικό τρόπο η αντίθεση ανάμεσα στην αμέριμνη κοσμικότητα της παράστασης και της δεξίωσης, αφ΄ ενός, και την πυρετώδη νευρικότητα, αφ΄ ετέρου, που επικρατεί στα παρασκήνια ενόψει της ιταλικής επίθεσης. Ο αφηγητής, ένας φιλότεχνος Αθηναίος δικηγόρος, είναι προσωπικός φίλος του Ιταλού πρέσβη Γκράτσι, ο οποίος μάλιστα τον γνωρίζει στον Κούρτσιο Μαλαπάρτε, τον φημισμένο, ιδεολογικά ευμετάβλητο δημοσιογράφο και συγγραφέα. Ο Γκράτσι όμως είναι το κατ΄ εξοχήν δραματικό πρόσωπο της νουβέλας: ευγενικός και καλοκάγαθος, ειλικρινής φίλος της Ελλάδας και κρυφά αντίθετος στο φασιστικό καθεστώς της χώρας του, ξέρει ότι σε λιγότερο από δύο εικοσιτετράωρα πρέπει να επιδώσει ένα κατάπτυστο τελεσίγραφο και είναι υποχρεωμένος ώς εκείνη τη στιγμή να προσποιείται δημόσια ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος ανησυχίας.

Μου φαίνεται πως η συνάντηση του αφηγητή με τον Γκράτσι στη Ρώμη χρόνια αργότερα, το 1949, με τις εξηγήσεις που δίνει ο πρώην πρέσβης για τις κινήσεις του εκείνες τις μέρες και το τι διαμείφθηκε ανάμεσα σ΄ αυτόν και τον Μεταξά την ιστορική νύχτα του «Όχι», μάλλον αφαιρεί παρά προσθέτει στην ένταση της νουβέλας. Αλλά κατανοώ τη σημασία που έχει αυτό το κομμάτι για τον Κουμανταρέα: ο αφηγητής, ώς έναν βαθμό persona του συγγραφέα, συνειδητοποιεί εδώ, μέσα από μια παραισθητική εμπειρία του στον δρόμο μετά τη συνάντηση με τον Γκράτσι, τις αστικές ενοχές του επειδή έμεινε αμέτοχος στους αγώνες αυτής της δεκαετίας, επειδή τού είναι τόσο ξένες οι λαϊκές τάξεις, επειδή είναι ένας ντιλετάντης της ζωής και της τέχνης χωρίς δημιουργικό έργο. Και έπειτα από αυτή τη φώτιση στρώνεται επιτέλους στο γράψιμο, για να γίνει στο αφήγημά του, αλλάζοντας στάση και κοινωνική ταυτότητα, «ο κύριος Μπατερφλάυ».

Η προβληματικότερη από τις τρεις νουβέλες είναι η τελευταία, πράγμα κάπως απογοητευτικό, όχι τόσο επειδή κλείνει τον τόμο όσο λόγω της βαρύτητας του θέματός της. Ναι μεν ο Κουμανταρέας αποδίδει εξαιρετικά την ατμόσφαιρα των Δεκεμβριανών και της υπόγειας αίθουσας στη διάρκεια της περιώνυμης σύσκεψης, όπως επίσης την αντίθεσή της με τη σημερινή εικόνα της πόλης και του συγκεκριμένου χώρου. Αλλά η σκηνοθετική αναπαράσταση της ίδιας της σύσκεψης, με τις αντεγκλήσεις ανάμεσα στους συμμετέχοντες, είναι αρκετά χλομή. Νομίζω πως το πρόβλημα οφείλεται στην αναποφασιστικότητα του συγγραφέα ανάμεσα στην ιστορική πιστότητα και την εμβάθυνση στην ουσία της συνάντησης. Διστάζοντας να θυσιάσει την πρώτη για χάρη της δεύτερης, ο Κουμανταρέας δεν καταφέρνει να αναδείξει λογοτεχνικά αυτό που ενορά: ότι η σύσκεψη εκείνη ήταν μια κακόγουστη παράσταση στενόμυαλων, εγωπαθών και εξαρτημένων πολιτικών, αναίσθητων στην τραγωδία που εκτυλισσόταν στους δρόμους της Αθήνας και πιο πέρα. Όχι ότι αναπαράγει αυτολεξεί τα πρακτικά, όπως έχουν φτάσει ώς εμάς. Είναι ολοφάνερο, όμως, ότι προσπαθεί να αποδώσει πιστά το πνεύμα της κάθε τοποθέτησης, παρόλο που αυτό ακριβώς θα έπρεπε να αποφύγει, για να μην παγιδευτεί στη λογική των συνομιλητών. Θα χρειαζόταν τολμηρότερη και αφαιρετικότερη φαντασία για να γίνει πραγματικά πειστικό αυτό που απαντάει ο αφηγητής στην απορία του νεαρού ακροατή του γιατί να στενοχωριόμαστε σήμερα για κάτι που ήταν σκέτη κωμωδία: ότι η κωμωδία στενοχωρεί πιο πολύ από το δράμα.

Δεν απαιτείται, πάντως, ιδιαίτερη διορατικότητα για να αντιληφθεί κανείς ότι και οι τρεις νουβέλες, και οι τρεις, τόσο διαφορετικές μεταξύ τους παραστάσεις εμπεριέχουν πλάγιες αναφορές και στη δική μας εποχή. Είναι σαν να θέλει μας πει ο Κουμανταρέας ότι το σόου των Ελλήνων συνεχίζεται- περισσότερο για κακό παρά για καλό.

Μένης Κουμανταρέας

ΤΟ SΗΟW ΕΙΝΑΙ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

ΕΚΔ. ΚΕΔΡΟΣ, 2008, ΣΕΛ. 339, ΤΙΜΗ: 17 ΕΥΡΩ