Μια απαραίτητη παρουσία

ΜΕ ΧΑΡΑ ΜΟΥ ΠΛΗΡΟΦΟΡΟΥΜΑΙ ΠΩΣ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΘΕΑΤΡΟΥ
ΚΑΙ ΧΟΡΟΥ ΠΡΟΤΡΕΠΕΙ ΤΟΥΣ ΕΠΙΧΟΡΗΓΟΥΜΕΝΟΥΣ ΘΙΑΣΟΥΣ
ΝΑ ΠΡΟΣΛΑΜΒΑΝΟΥΝ ΘΕΑΤΡΟΛΟΓΟΥΣ- ΔΡΑΜΑΤΟΛΟΓΟΥΣ ΣΕ
ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΠΟΥ ΣΚΟΠΕΥΟΥΝ ΝΑ ΑΣΧΟΛΗΘΟΥΝ ΜΕ ΣΥΝΘΕΣΕΙΣ
ΚΕΙΜΕΝΩΝ Η ΜΕ ΙΔΙΟΤΥΠΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΘΕΑΜΑΤΟΣ. ΑΛΛΑ ΓΙΑΤΙ
ΜΟΝΟ Σ΄ ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ;
Στο ευρωπαϊκό θέατρο η παρουσία του δραματολόγου είναι σχεδόν αυτονόητη και γνωρίζω θιάσους που έχουν μόνιμο δραματολόγο και έκτακτο, αν όχι και μη απαραίτητο, σκηνοθέτη. Και αναφέρομαι στα μικρά πειραματικά θέατρα.

Στον τόπο μας η θεατρολογική επιστήμη ήρθε τόσο καθυστερημένη (1990) ώστε ακόμη η πολιτεία δεν έχει μεριμνήσει για την επαγγελματική απορρόφηση πάνω από 800 πτυχιούχων θεατρολόγων. Ούτε καν στην εκπαίδευση δεν έχει απορροφηθεί ένας σεβαστός αριθμός (τα ιδιωτικά σχολεία, βέβαια, κάνουν τη δουλειά τους!) παρ΄ όλο που συμβαίνει το εξής τραγελαφικό. Έχει εισαχθεί το μάθημα της Θεατρολογίας στο Λύκειο ως μάθημα επιλογής, έχει εγκριθεί και διανέμεται δωρεάν βιβλίο Θεατρολογίας αλλά δεν υπάρχουν ειδικοί θεατρολόγοι να το διδάξουν. Έτσι είτε το διδάσκουν άσχετοι ή τα «λεγόμενα» ψώνια (από τους υπολοίπους διδάσκοντες) είτε αποθαρρύνονται οι μαθητές να το επιλέξουν και ενθαρρύνονται (γιατί όχι, άλλωστε) να επιλέξουν το μάθημα των Υπολογιστών (!) Που έχει μέλλον.

Αλλά αφού ούτε το Εθνικό Θέατρο προβλέπει στον οργανικό του νόμο θέση δραματολόγου ούτε οι επιχορηγούμενοι (πολλοί αδρά) θίασοι καταφεύγουν στην αρωγή μιας συναφούς θεωρητικής σκηνικής επιστήμης, γιατί να συγκινηθεί το κράτος. Όταν επί έτη προήδρευα στην προηγούμενη θεσμική επιτροπή θεάτρου του ΥΠΠΟ είχα επιβάλει στο υπουργείο να υποχρεώνει τους επιχορηγούμενους θιάσους να δέχονται στις δοκιμές τους φοιτητές Θεατρολογίας και να τους εφοδιάζουν με βεβαίωση. Προϋπόθεση να γίνονται πλέον δεκτοί στις διπλωματικές τους εξετάσεις. Ποτέ δεν εφαρμόστηκε ούτε από το Πανεπιστήμιο ούτε από τους θιάσους. Κι όμως ιδιαίτερα σε θεατρολογικές σχολές καθαρά θεωρητικής κατεύθυνσης (όπως του Αθήνησι) είναι απαραίτητη η επαφή με τη σκηνική πράξη. Είναι σαν να λέμε πως ένας μηχανολόγος βγαίνει στην αγορά και δεν έχει δει ποτέ του τόρνο.

Η απαίτηση του ΕΚΕΘΕΧ περιορίζει τη συνεργασία σε δραματολόγους με φιλολογική και συνάμα συγγραφική δεινότητα. Δεν ξέρω πόσοι είναι ικανοί να συνεργαστούν στη δημιουργία σκηνικού κειμένου, σεναρίου ή σύνθετου θεάματος πολυμέσων. Διότι αυτό υπονοείται όταν αναφέρονται ιδιότυπες μορφές θεάματος.

Το ΕΚΕΘΕΧ που ελπίζω να έχει γνώμη και για το περιεχόμενο και για τα προσόντα διδασκόντων στις Δραματικές Σχολές, ας μεριμνήσει τροποποιώντας τον ισχύοντα νόμο να επαναφέρει ως εξεταστέο μάθημα στις διπλωματικές εξετάσεις την Ιστορία Θεάτρου, τη Δραματολογία και την Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτε- χνίας. Τα μαθήματα υποτίθεται πως διδάσκονται αλλά δεν απαιτείται η εξέτασή τους από την επιτροπή που διορίζει το ΥΠΠΟ. Άρα υπάρχει πιθανότητα πτυχιούχος ηθοποιός να μη γνωρίζει θεμελιώδη πράγματα Ιστορίας και Δραματουργικής Ανάλυ σης. Υπάρχουν βέβαια και ικανοί και φιλότιμοι δάσκαλοι που διδάσκουν την ύλη αλλά χωρίς δυστυχώς το φόβητρο των εξετάσεων στον τόπο μας. Ο έλεγχος είναι εκ των πραγμάτων πλημμελής. Άρα χρειάζεται σε κάθε θίασο (και πολύ περισσότερο- όπως είναι λογικό- στον επιχορηγούμενο από τον δημόσιο κορβανά) η παρουσία ενός δραματολόγου.

Σκεφτείτε μόνο πως ο μέγας διδάσκαλος Άγγελος Τερζάκης που μύησε εκατοντάδες σπουδαστές της Δραματικής Σχολής του Εθνικού ήταν απλός διοικητικός υπάλληλος στο Εθνικό και τιμητικά τού είχε δοθεί ο τίτλος του εισηγητού Δραματολογίου. Όταν βρέθηκα κάποια εποχή πρόεδρος του Εθνικού πληροφορήθηκα πως είχε προσληφθεί αξιόλογη θεατρολόγος- κριτικός ως δραματολόγος. Χάρηκα πιστεύοντας πως έχει αλλάξει ο εσωτερικός οργανισμός. Λάθος. Είχε προσληφθεί ως αμπιγιέρ και ασκούσε τα καθήκοντα της δραματολόγου. Την κάλεσα και της είπα πως το θεωρώ απαράδεκτο και πως είμαι έτοιμος να κατέβω με πλακάτ μαζί της στην είσοδο της Αγίου Κωνσταντίνου ζητώντας τη θέση δραματολόγου αλλά δεν μπορώ να δεχτώ αυτόν τον εξευτελισμό. Παραιτήθηκε.

Ο Μπρεχτ ξεκίνησε τη θεατρική καριέρα ως δραματολόγος του μεγάλου Έρβιν Πισκάτορ. Βέβαια στην Ελλάδα υπήρξαν σκηνοθέτες λόγιοι, συγγραφείς και σπουδαίοι δραματολόγοι (ο Φώτος Πολίτης, ο Ροντήρης, ο Μουζενίδης, ο Σολομός, ο Ευαγγελάτος, ο Κατσέλης, ο Καραντινός, από τους νεώτερους ο Τερζόπουλος, ο Χουβαρδάς, ο Ν. Παπανδρέου, ο Χουρμουζιάδης), με ειδικές σπουδές που εκ των πραγμάτων και εξ ανάγκης λειτουργούν ως δραματολόγοι, δηλαδή έχουν τα εφόδια να αναλύουν δομικά, ιστορικά, υφολογικά, ιδεολογικά και ψυχολογικά ένα θεατρικό κείμενο.

Αλλά ο επαγγελματίας δραματολόγος έχει να κάνει άλλου είδους δουλειά.

Εν πρώτοις με τον σκηνοθέτη συζητούν πριν ακόμη από τη διανομή και την ανάγνωση στον θίασο τούς βασικούς άξονες πάνω στους οποίους θα προχωρήσει η διδασκαλία της σκηνοθεσίας. Ο δραματολόγος οφείλει να εφοδιάσει τον σκηνοθέτη με μελέτες, πραγματείες, κριτικές, ακόμη και συνεντεύξεις μεγάλων εκτελεστών, ξένων και ντόπιων, πάνω στα προβλήματα ενός κλασικού, νεοκλασικού ή και καθιερωμένου μοντέρνου κειμένου. Αφού με τη συνδρομή της «φιλολογίας» της παραστασιολογίας και της θεωρίας καταλήξουν, πάντα με ευθύνη του σκηνοθέτη βέβαια, στη «γραμμή», συνεργάζονται και ανταλλάσσουν απόψεις και για τη διανομή.

Όταν κατασταλάξει η διανομή και συμπληρωθεί ο θίασος, συνήθως ακολουθεί η τελετουργική εναρκτήρια ανάγνωση. Η ανάγνωση, όταν μάλιστα γίνεται από τον σκηνοθέτη είναι ένα πρώτο σαφές αλλά γενικό σκίτσο του ύφους της παράστασης. Ο δραματολόγος μετά το πέρας της ανάγνωσης κι αφού ο σκηνοθέτης εκθέσει τις γενικές δεσπόζουσες της γραμμής και οι ηθοποιοί παίρνουν τους ρόλους τους, μοιράζει σ΄ όλους ανεξαιρέτως ένα ντοσιέ που αφορά τον ρόλο τους. Αν το έργο είναι κλασικό ή νεοκλασικό κι αν έχει ήδη πλούσια βιβλιογραφία, το ντοσιέ περιέχει αναλύσεις, κριτικές, ιστορικά συμφραζόμενα, κοινωνικό περίγυρο, ακόμη και παρατηρήσεις για το στυλ. Αν το έργο είναι μουσικό και υπάρχει ηχογραφημένο ή βιντεοσκοπημένο υλικό, δεν θα είναι άσχημο και άχρηστο να συμμετέχει στην πληροφόρηση.

Ο σκοπός δεν είναι να μιμηθεί ο ηθοποιός μια παλιότερη ερμηνεία αλλά να αποφύγει πιθανές αποτυχίες ή γκάφες ή να φυλαχθεί από στείρες απομιμήσεις.

Κατά τη διάρκεια των δοκιμών ο παρών πάντα δραματολόγος μετέχει, διαλέγεται, εξηγεί, πρσθέτει πληροφορίες και προσφέρει το θεωρητικό πλαίσιο για να αναπτυχθεί η προαποφασισμένη γραμμή της ερμηνείας. Συγχρόνως, πάντα μαζί με τον σκηνοθέτη, συζητά με τον σκηνογράφο, τον ενδυματολόγο, τον μουσικό, τον φωτιστή και, όταν υπάρχει ανάγκη (στην τραγωδία π.χ. ή στο μιούζικαλ), με τον χορογράφο.

Υπάρχουν στα εικαστικά προβλήματα πάντα απορίες για το ύφος μιας επίπλωσης, για την ύπαρξη και τη χρήση κάποιων σκηνικών αντικειμένων, για τη μόδα ή για κάποια τελετουργικά έθιμα μιας συγκεκριμένης εποχής. Αλίμονο στον δραματολόγο που δεν γνωρίζει μαζί με την Ιστορία Θεάτρου και την ιστορία των θεσμών, των ιδεών, των αξιών και των ηθών της εποχής ενός έργου.