«Χτίστε δημοκρατικές πόλεις»

Η σύγχρονη αρχιτεκτονική καλείται να εξυπηρετήσει τις «δημοκρατικές» πόλεις του μέλλοντος που θα ενδιαφέρονται για όλους τους κατοίκους και όχι για την αγορά, λένε Έλληνες και ξένοι αρχιτέκτονες
«Η πόλη της Αθήνας εμφανίζεται ως χώρος διαμαρτυρίας. Οι δρόμοι γεμίζουν από διαδηλωτές, σε κάποια σημεία τα αυτοκίνητα ακινητοποιούνται, ενώ την ημέρα της γενικής απεργίας κάποιοι χρησιμοποίησαν τη Σταδίου για να παίξουν ποδόσφαιρο. Ακόμα και το γράψιμο των συνθημάτων στους τοίχους φέρνει τις ιδέες των ανθρώπων σε κοινή θέα. Οι εξωτερικές όψεις των κτιρίων δεν λειτουργουν πια ως διακόσμηση για την πόλη αλλά ως υπόβαθρο της σκέψης του κόσμου».

Είναι οι παρατηρήσεις που κάνει η αρχιτέκτονας Μαρία Θεοδώρου, υπεύθυνη του δικτύου «SΑRCΗΑ-Σχολή Αρχιτεκτονικής για Όλους». Και συμμετέχει σε μία συζήτηση κατά την οποία αρχιτέκτονες, πολεοδόμοι, κοινωνιολόγοι, νομικοί από ελληνικά, αμερικανικά και ευρωπαϊκά πανεπιστήμια ανταλλάσσουν απόψεις και προτάσεις δράσεων για τη σχέση της αρχιτεκτονικής με την πολιτική θεωρία, για τη σχέση του χώρου, κτισμένου ή ά-κτιστου με τη Δημοκρατία.

Σε αυτή την κουβέντα για τη «δημοκρατική» πόλη, στην οποία όλοι κυκλοφορούν και όλοι χωράνε, η Αθήνα προβάλλει τις δικές της αντιστάσεις. Η πλατεία Μοναστηρακίου, με το πολύχρωμο ψηφιδωτό λιθόστρωτο που εκφράζει την πολυπολιτισμικότητα της περιοχής, σε λίγες ημέρες παραδίδεται. Όμως θα λειτουργεί με προϋποθέσεις, λένε ο Δήμος Αθηναίων και η Εταιρεία Ενοποίησης Αρχαιολογικών Χώρων, που σκέπτονται έναν κανονισμό χρήσης της πλατείας ο οποίος ορίζει τα εξής: ένας καστανάς, ένας μανάβης, όχι έγχρωμοι μικροπωλητές, όχι καθίσματα, όχι στην παραδοσιακή κρήνη. Η επίσημη δικαιολογία είναι ότι «η πλατεία θα γίνει στέκι αστέγων και εξαρτημένων ατόμων».

«Οι σύγχρονες πόλεις μεγαλώνουν, χτίζονται και λίγο έως πολύ αποκτούν κοινά χαρακτηριστικά. Βλέπουμε σε όλες να δημιουργούνται κέντρα που οι χώροι τους γεμίζουν από mall και χώρους στάθμευσης. Οι αρχιτέκτονες θέλουν φυσικά να χτίζουν. Προσφέρουν λοιπόν τις υπηρεσίες τους στο κράτος. Είμαστε οι υπηρέτες των πολιτικών», λέει ο Ηλίας Ζέγγελης, καθηγητής αρχιτεκτονικής στο Ινστιτούτο Μπερλάγκε της Ολλανδίας. «Η πόλη δεν πρέπει να μεγαλώνει και να επεκτείνει τα όριά της. Δεν χρειάζεται η ιδιοκτησία να καταλαμβάνει δημόσιους χώρους. Προσπαθούμε να αλλάξουμε τον τρόπο λειτουργίας των κέντρων των πόλεων. Μελετούμε με ποιους τρόπους δημιουργούνται νέα κέντρα που δεν θα έχουν καταναλωτικό χαρακτήρα, αλλά θα αφορούν ανθρώπους που ζουν κι εργάζονται», σημειώνει ο συνιδρυτής μαζί με τον Ρεμ Κούλχας του γραφείου ΟΜΑ.

Η αρχιτεκτονική φλερτάρει με την εξουσία. Στο Άμστερνταμ τα πολυώροφα γυάλινα κτίσματα των οικονομικών κέντρων κέρδισαν έδαφος από το πλάνο κοινωνικής στέγασης, θα πει η κοινωνιολόγος Μέριν Ουντενάμπσεν. Ωστόσο η ομάδα Αtopia Research από τη Νέα Υόρκη και το Λονδίνο των αρχιτεκτόνων Τζέιν Χάρισον και Ντέιβιντ Τέρνμπουλ παρουσιάζει ένα έργο κοινωνικής και περιβαλλοντικής δράσης που δημιουργήθηκε για περιοχές της Αφρικής. Το «Ρitch Αfrica» είναι μία λυόμενη κατασκευή που μετατρέπεται εναλλακτικά είτε σε γήπεδο ποδοσφαίρου είτε σε δεξαμενή νερού. Ο συνηθισμένος τρόπος που η αρχιτεκτονική εκφράζει την παρουσία της σε μία πόλη είναι τα μνημεία. Και στο παρελθόν, μέσα από τα μνημεία ένα έθνος-κράτος νομιμοποιούσε την ιστορία του. «Σήμερα στην Αμερική κανένας αρχιτέκτονας δεν σκέφτεται τι είναι καλό για τον κόσμο, αλλά τι είναι συμφέρον για την αγορά», λέει στα «ΝΕΑ» η Κριστίν Μπόαγιερ, καθηγήτρια Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον. «Στο παρελθόν το έθνος-κράτος έχτιζε μνημεία-σύμβολα για να διατηρήσει την ιστορική μνήμη. Τώρα πια οι πόλεις έχουν μητροπολιτικό χαρακτήρα, μνημειώδη αρχιτεκτονική με πληθυσμούς που ανήκουν σε διαφορετικές κουλτούρες. Η αρχιτεκτονική έχει να ψάξει να βρει τη νέα συλλογική μνήμη».

ΙΝFΟ

Διεθνές συνέδριο «Η διαπραγμάτευση του Ά-κτιστου: Χώρος και Δημοκρατία», από αύριο στις 18.00
έως το Σάββατο στο Βυζαντινό Μουσείο (Βασιλίσσης Σοφίας 22).

Η «δημοκρατική» πόλη…

● Έχει χώρους που απευθύνονται σε όλες τις κοινωνικές και «εθνικές» της ομάδες ● Δεν έχει μόνον εμπορικά κέντρα και χώρους στάθμευσης ● Έχει μνημεία που θυμίζουν τα σημαντικά για τη συλλογική μνήμη γεγονότα ● Δεν έχει μόνον οικονομικά κέντρα, αλλά και κέντρα κοινωνικής συνάθροισης και πρόνοιας
Ζουμ στις «αποσιωπημένες μνήμες»

Η αρχιτεκτονική μπορεί να «μιλήσει» για τη συλλογική μνήμη; Η έκθεση του αρχιτεκτονικού διαγωνισμού της Ισραηλίτικης Κοινότητας Θεσσαλονίκης για την ανέγερση κατοικιών στον χώρο του διατηρητέου κτίσματος της Σχολής Καζές (πρώην βρεφοκομείο «Άγιος Στυλιανός») δίνει καταφατική απάντηση. «Προσπαθήσαμε να φέρουμε στο προσκήνιο τη χαμένη ιστορία του τόπου, τις πολλές “αποσιωπημένες μνήμες” της πόλης», επισημαίνουν οι αρχιτέκτονες Μαρία Κοκκίνου και Ανδρέας Κούρκουλας που διακρίθηκαν με το πρώτο βραβείο σε αυτόν τον διαγωνισμό. «Η αρχιτεκτονική είναι δυνατόν να προβάλλει και να διεκδικήσει έναν διαφορετικό τρόπο πρόσληψης της ίδιας της πόλης, άρα κι έναν διαφορετικό τρόπο κατοίκησης».