«Τι είδους ελευθερία είναι αυτή;»

Για πρώτη φορά κυκλοφορούν ανέκδοτες σημειώσεις και ποιήματα του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, για το έργο του οποίου οργανώνεται ημερίδα στο Μουσείο Μπενάκη
Τις μνήμες της κατοχής, ο Νίκος Γαβριήλ Πεντζίκης τις αποτύπωσε αργά στο πεζογραφικό του έργο, αφήνοντας τον χρόνο να αφήσει την πατίνα του πάνω τους. Ωστόσο, στα χρόνια εκείνα έγραφε πολύ. «Τεκμήριο του όγκου της κατοχικής συγγραφικής παραγωγής είναι ότι στη μεταπολεμική πενταετία 1945-1950 δημοσιεύονται 75 συνεργασίες του συγγραφέα με περιοδικά», λέει ο γιος του Γ. Ν. Πεντζίκης επιμελητής μιας πολύ ενδιαφέρουσας έκδοσης με ανέκδοτο υλικό του πεζογράφου και εικαστικού καλλιτέχνη, τώρα που συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννηση και δεκαπέντε από τον θάνατό του.

Σημαντική πτυχή των σημειώσεων του Πεντζίκη είναι οι αναφορές του στις σχέσεις του με το ΕΑΜ και το Κομμουνιστικό Κόμμα. Εξηγεί πώς ήρθε σε επαφή και εντάχθηκε σε πυρήνα, αλλά και πώς μετά απομακρύνθηκε λόγω διαφωνίας.

«Στο συλλαλητήριο, που βγήκε ν΄ απαιτήσει να μη διαλυθεί ο ΕΛΑΣ, απέφυγα να πάω. Ύστερα έλαβα μέρος στο πρώτο συλλαλητήριο που οργάνωσε η αντίθετη παράταξη, γεμάτος αγανάκτηση. Στη συνεδρίαση την τελευταία πώλαβα μέρος, στο φαρμακείο μου, διαμαρτυρήθηκα γιατί δεν άφηναν και στ΄ άλλα κόμματα να βγάλουν εφημερίδα και για το τι είδους ελευθερία ήταν αυτή. Η αντίθεση που βρέθηκα προς όλους και την πραγματικότητα που παρουσίαζαν, είχε στην ψυχή μου βαθιά απήχηση. Μόνο διαβάζοντας τους αρχαίους τραγικούς ειρήνευσα, νιώθοντας πόσο αυθαίρετα είναι τα συστήματα και οι γενικότητες, όπου δεν λογαριάζεται το άτομο. Γιατί αυτό κατά βάθος διατηρεί μέσα του μιαν αντίσταση που ανατρέπει κάθε ολοκληρωτική αυθαιρεσία. Έκτοτε δεν είχα πια κανένα πάρε δώσε με το Κόμμα».

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Πεντζίκης στην περίοδο της Κατοχής έγραψε και σημαντικά ποιήματα, αντιμετωπίζοντας πιθανόν καλύτερα μέσω του άμεσου αλλά όχι τόσο αναλυτικού ποιητικού λόγου, τη φρίκη των εκτελέσεων και του ξεπεσμού του ανθρώπινου πολιτισμού. Το ποίημά του, «Πάνω στα βάσανα που επιβάλλει ο άνθρωπος στον άνθρωπο», «η πλέον εν θερμώ καταγεγραμμένη ανταπόκριση του συγγραφέα στις ομαδικές εκτελέσεις ομήρων επί Κατοχής», ανθολογήθηκε τρεις φορές πριν εντέλει περιληφθεί στην έκδοση «Ποιήματα» το 1988 και άφησε εποχή. Σύμφωνα με τον Γ.Π. Σαββίδη είναι «η στερεότερη ποιητική μαρτυρία που διαθέτει η λογο

ΙΝFΟ

Ημερίδα μνήμης οργανώνουν οι Εκδόσεις Άγρα και το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138) αύριο Σάββατο, από τις 09.30 ώς τις 21.00. Συντονιστές: Μάρκελλος Πιράρ, Σταύρος Πετσόπουλος, Σάββας Μιχαήλ, Λίζυ Τσιριμώκου. Μιλούν: Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Παντελής Μπουκάλας, Αθηνά Σχινά, Ηλίας Χ. Παπαδημητρακόπουλος, Κυριάκος Χαραλαμπίδης κ.ά.

τεχνία μας για την “εποχή των δολοφόνων”».

Στη νέα έκδοση «Γραφή Κατοχής» (Εκδ. Άγρα) περιλαμβάνεται η ανέκδοτη ώς τώρα πρώτη γραφή του ποιήματος αυτού με τίτλο «Χειρόγραφο 1943». Μαζί ο Πεντζίκης περιελάμβανε σημειώσεις πάνω στο ποίημα που διευκολύνουν τον αναγνώστη να εμβαθύνει στις προθέσεις του, ενώ σημείωνε λεπτομερή κατάλογο των αναγνωσμάτων του της εποχής.

«Παρά την καταλυτική της επίδραση, η Κατοχή, όχι ως στιγμιότυπα αλλά ως ιστορικό γεγονός που αντιμετωπίζεται μυθοπλαστικά, είναι γενικά απούσα από τις άμεσες μετακατοχικές δημοσιεύσεις του της δεκαετίας του 1940» παρατηρεί ο γιός του Ν.Γ. Πεντζίκης. «Πρόζες που αναφέρονται άμεσα στους θανάτους από ασιτία και στις εκτελέσεις πατριωτών από τον κατακτητή, όπως «Μνήμες νεκρών» και «Ληξιαρχικώς», δημοσιεύονται μόλις το 1970, έπειτα από σημαντικό δημιουργικό μηρυκασμό».


«Έψησαν την καρδιά του…»

Ένα ανέκδοτο ποίημα του Ν.Γ. Πεντζίκη μιλά για την φρίκη της Κατοχής: «Απάνω που διάβαινε το γεφύρι τον πιάσανε/ έκαμε να ξιφουλκήσει μα τούριξαν τρεις πιστολιές/ ένας τον βάρεσε στο κεφάλι με ρόπαλο/ πήγαν σπίτι του κι άρπαξαν έπιπλα και διαμαντικά/ πήραν τη γυναίκα του για τη φυλακή/ έδιωξαν τα πουλιά πούταν σε κλουβί και κελαϊδούσαν/ σε μια κοντινή εκκλησία έθαψαν το κουφάρι του/ την άλλη μέρα με κασμάδες και φκυάρια το ξέθαψαν/ γυμνό δεμένο με σκοινί σέρναν το πεθαμένο κορμί του/ κόσμος στο δρόμο γιουχάιζε τ΄ όνομά του/ μάζευαν φρύγανα για ν΄ ανάψουν φωτιά/ ένα παιδί τρέχοντας έφερε αναμμένο δαυλό/ κατάγυμνον από τα πόδια κρεμασμένον ανάποδα τον έγδαραν τον κόψαν κομμάτια/ ένας του ξερίζωσε την καρδιά και την έψησε στην άκρη απ΄ το ξίφος του να τη φάει/ νομίζω πως είμαι άξιος της παράδεισος και βρίσκουμαι μέσα στην κόλαση».