Από τον λόγο στην υλακή

ΕΧΕΙ ΓΡΑΦΕΙ ΕΠΑΝΕΙΛΗΜΜΕΝΑ ΚΑΙ ΑΠΟ
ΕΜΕΝΑ Σ΄ ΑΥΤΗΝ ΤΗ ΓΩΝΙΑ ΤΟ ΚΩΔΙΚΟ
ΑΝΕΚΔΟΤΟ ΜΕ ΤΟΝ ΜΕΓΑΛΟ ΠΟΙΗΤΗ ΤΗΣ
ΙΑΠΩΝΙΑΣ ΜΠΑΣΟ. ΘΑ ΤΟ ΕΠΑΝΑΛΑΒΩ ΓΙΑΤΙ
ΩΣ ΚΩΔΙΚΟ, ΘΑ ΕΛΕΓΑ ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΟ ΚΥΡΙΩΣ,
ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΜΟΝΟ, ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΛΛΗΨΗ
ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ, ΜΑΣ ΒΟΗΘΑΕΙ ΝΑ ΜΗΝ ΞΕΧΝΑΜΕ ΤΟ ΜΕΤΡΟ
Και το μέτρο δεν ήταν ανακάλυψη μόνο των αρχαίων Ελλήνων, που το ανήγαγαν βέβαια σε κεντρικό ζητούμενο και της τέχνης και της ηθικής ζωής και της φυσικής αρμονίας, είναι και συναντάται, όπως μας πληροφορούν οι εθνολόγοι και πρώτος και καλύτερος ο Λεβί Στρος, και στους πλέον «πρωτόγονους λαούς» των «θλιβερών τροπικών».

Η παράσταση λοιπόν αφηγείται πως ο Μπασό, ο μεγαλύτερος μάστορας των χάι-κου, αυτού του τρίστιχου σχεδόν ακαριαίου ως εικόνα ποιήματος της ιαπωνικής λυρικής διατύπωσης, είχε γράψει το εξής χάι-κου: (δεν ακολουθώ τη μετρική, βέβαια, του είδους)

«Ένα αλογάκι της Παναγιάς βγάλε του τα φτερά:

Μια άτρακτος».

Μια νύχτα ο Μπασό έντρομος, αλαφιασμένος ξυπνάει από έναν εφιάλτη και αρχίζει να χτυπάει το κεφάλι του στον τοίχο ελεεινολογώντας τον εαυτό του. Τον θεωρεί χυδαίο, φτηνό, αλλά κυρίως ανήθικο που τόλμησε να ταπεινώσει στην ποίησή του τα πλάσματα της φύσης και του Θεού. Και μέσα στην έξαψη και τα δάκρυα της μετάνοιας διόρθωσε το χάι-κου του:

«Μια άτρακτος βάλε της φτερά:

ένα αλογάκι της Παναγίας»!

Τι μέγα μάθημα! Σκοπός της τέχνης δεν είναι να ταπεινώνει, να εξευτελίζει, να παραποιεί, να παραμορφώνει τη δημιουργία, αλλά να την υμνεί, να την αναδεικνύει, να την τιμά και να την αξιώνει να δοξολογεί την εντελέχεια. Η εντελέχεια είναι μια από τις πλέον ιδιοφυείς συλλήψεις του Αριστοτέλη, ο οποίος «έφτιαξε» και τη λέξη που χρειαζόταν για να εξηγήσει τη μετάβαση από την ύλη στο είδος, από την ύλη στη μορφή. Εντελέχεια είναι η δημιουργός εξέλιξη, η εσωτερική δύναμη που ωθεί την ύλη να κατακτήσει τη μορφή της, να τελειωθεί, να εκπληρώσει τον σκοπό της.

Μεθοδολογικά συχνά χρειάζεται να πορευτούμε από το τέλος προς την αρχή, αλλά ο σκοπός της καθόδου είναι για να κατανοήσουμε την πορεία, να συλλάβουμε τη λογική των σταδίων, του σπειροειδούς που ανελίσσεται αναζητώντας το ΤΕΛΟΣ. Ο Αριστοτέλης θεμελίωσε τη φιλοσοφία του στην αναζήτηση και την εξήγηση του σκοπού των όντων. Ήταν ο πρώτος τελεολόγος.

Η τέχνη, όποια τέχνη, όποιας εποχής, χωρίς καμία εξαίρεση σχολών ή εποχών ή είδους και στη θεωρία και στην πράξη απαντά στο αίτημα της εντελέχειας. Ο ίδιος καλλιτέχνης, ακόμη κι όταν αυτοσχεδιάζει ή ακολουθεί την αυθαιρεσία της κίνησης ή του ήχου ή του χρώματος, όταν έρχεται η ώρα να αξιολογήσει ή να εξηγήσει, ακόμη και στον εαυτό του, το έργο του αναλύει τη διαδικασία παραγωγής του με τη λογική των σταδίων, των αναβαθμών και των μικρομονάδων που συναπαρτίζουν το όλον.

Αυτά για τη μέθοδο αλλά, για να επανέλθω, τι επιδιώκει η τέχνη παρά να εξηγήσει τα αίτια, τη δομή, την εξέλιξη και τον σκοπό των μορφών της φύσης και της ιδέας; Είχε λοιπόν δίκαιο ο Μπασό που αγανακτεί με τον εαυτό του όταν αντί να ανέβει προς τα ανώτερα, αφαιρώντας και ταπεινώνοντας τα πλάσματα του Θεού, κατεβαίνει στα κατώτερα; Εδώ ας σταθώ. Η σάτιρα, η κωμωδία, ο λίβελλος (ακμαίο κατά τη γνώμη μου λογοτεχνικό είδος) δεν ακολουθούν αντίστροφη, όπως την αρχική, τακτική, του Μπασό; Δεν ξεγυμνώνουν, δεν ξεπουπουλιάζουν συνήθως ανθρώπους και μάλιστα κάποιας «κοινωνικής» περιωπής, δεν τους αφήνουν εκτεθειμένους στη δημόσια χλεύη; Ναι, αυτός είναι ο σκοπός τους, αλλά για να θέσουν άρση του κανόνα. Ο Ταρτούφος, ο ψεύτης, ο απατεώνας, ο τύραννος, ο άπληστος, ο χυδαίος άνθρωπος είναι παρέκκλιση, είναι στρέβλωση, είναι αλλοίωση του σκοπού. Και η φύση συχνά παράγει τέρατα, τα οποία σχεδόν πάντα εκτός από το να νομιμοποιούν τον κανόνα, αναλυόμενα μας διαφωτίζουν πού έγινε το μεταβατικό λάθος κατά τη διαδικασία της εντελέχειας. Έτσι και τα αρνητικά όντα ή οι στρεβλές μορφές της τέχνης, η ασχήμια, η δυσμορφία, η δυσλειτουργία είναι εντέλει άσκοπα, δεν έχουν εκπληρώσει την εσωτερική δυναμική της σπείρας που οδηγεί στην κατάκτηση του επιδιωκόμενου και προδιαγεγραμμένου σκοπού.

Ένα παράδειγμα από μια φετινή θεατρική παράσταση, που βρήκε μάλιστα και καραμπινάτους ενθουσιώδεις υποστηρικτές. Ο Αισχύλος στην τραγωδία «Αγαμέμνων» της τριλογίας «Ορέστεια» έχει ως ραχοκοκαλιά της υπόθεσης (επιστροφή του Αγαμέμνονα από την Τροία και δολοφονία του από την Κλυταιμνήστρα) έναν χορό γερόντων, προυχόντων. Η ατμόσφαιρα του έργου από την έναρξη είναι κρυφίως απειλητική. Με υπαινιγμούς, με αναφορές

Το αισχυλικό κείμενο στο μέρος του χορού είναι ένα αριστούργημα υφολογικών αποχρώσεων

σε δυσοίωνα σημάδια, με αναφορές σε συμπεριφορές ανάρμοστες για χρηστή διοίκηση, ο χορός αναθυμάται το πώς ξεκίνησε η εκστρατεία, ποια τα αίτια, αναθεματίζει τη μοιραία μοιχαλίδα Ελένη, θρηνεί για τα παλικάρια που χάθηκαν, τρέμει για τι μέλλεται να γίνει όταν επιστρέψει ο νόμιμος άρχοντας και ακούγοντας τα προφητικά και απίστευτα αινίγματα της Κασσάνδρας, ψυχανεμίζεται δεινά, με δεδομένο ότι ο Οίκος των Ατρειδών είναι ένα ανελέητο Σφαγείο.

Ακόμη και ένας μέτριος συγγραφέας κι όχι ο ιδιοφυής Σαλαμίνιος ποιητής, όταν η εξέλιξη της τραγωδίας έφτανε στην καίρια στιγμή της εισόδου του νικητή στρατηλάτη, προσδοκώμενου λυτρωτή της πόλεως από την τυραννίδα γυναίκας ανδρόβουλης και μοιχαλίδος, να βρει τον ανάλογο συναισθηματικά και ιδεολογικά τρόπο αντίδρασης του χορού. Ο Αισχύλος κατ΄ αρχάς σχεδιάζει μια θριαμβική υποδοχή, ένα «ωσαννά» λύτρωσης και ανακούφισης και στη συνέχεια με υπέροχους ελιγμούς επιφυλάξεων, υπαινιγμών και αναλογιών προσπαθεί να προϊδεάσει τον βασιλιά για το τι έχει μεσολαβήσει κατά την απουσία του.