Φαινόμενα

Σαν κολάζ από ψηφίδες σκέψης
Της Πόπης Διαμαντάκου diaman@dolnet.gr ,

Οι συγγραφείς μπορεί να εκφράζονται με μύθους, αλλά διατηρούν την πιο καθαρή ματιά πάνω στην πραγματικότητα του κόσμου μας
Σπάνιες μπορεί, αλλά τουλάχιστον σταθερές οι καλές στιγμές στην τηλεόραση και παρά τη στιγμιαία τύφλωση που φέρνει η εκτυφλωτική ενίοτε επικαιρότητα (ιδίως όταν την παράγουν κρυφές κάμερες) θυμίζουν πως η κάμερα μπορεί να αποκαλύπτει εξίσου και να αναδεικνύει πτυχές πολύτιμης ανθρώπινης δημιουργίας.

Παρακολουθούμε, για παράδειγμα, την εκπομπή «Κεραίες της εποχής μας» να φέρνει στην οθόνη της ΕΤ1 τον έναν μετά τον άλλον σημαντικούς συγγραφείς από όλο τον κόσμο, δημιουργώντας ένα κολάζ από ψηφίδες σκέψης, καθεμιά από διαφορετικό πρόσωπο, με διαφορετικές ρίζες και εθνική κουλτούρα, αλλά όλες το ίδιο ανήσυχες, διεισδυτικές και με κοινά χαρακτηριστικά στον τρόπο που αναλύουν την πραγματικότητα γύρω μας. Σε αυτή τη σειρά είδαμε τον Περουβιανό Σαντιάγο Ρονκαλιόλο, τον μόλις 30χρονο βραβευμένο συγγραφέα που ζει στην Ισπανία, ο οποίος έλεγε με χιούμορ στους συνομιλητές του Μικέλα Χαρτουλάρη και Ανταίο Χρυσοστομίδη ότι έχει «τρομερό ενδιαφέρον να ασχολείται με τη συγγραφή των λόγων των πολιτικών, γιατί αποτελούν ένα ενδιαφέρον πεδίο μυθοπλασίας». Στο επόμενο επεισόδιο είδαμε τον Αμερικανό Πολ Όστερ να υποστηρίζει ότι «από την εποχή του Ρίγκαν οι Αμερικανοί έχουν χάσει την πολιτική και πολιτισμική τους ταυτότητα και ελπίζει στον Ομπάμα για να την ξαναβρούν». Κι αυτό που διαπιστώνει ο Όστερ δεν είναι άλλο από την επιθετική εισβολή της μυθοπλασίας στην πολιτική, η οποία ξεκίνησε από τον Ρίγκαν και παρέμεινε αναπόσπαστο πλέον στοιχείο της αμερικανικής πραγματικότητας. Ο Ρίγκαν θεωρείται, άλλωστε, ο μοναδικός Αμερικανός πρόεδρος που κυβέρνησε αποκλειστικώς με ανέκδοτα και ιστορίες από ταινίες. Σε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς λόγους του αφηγήθηκε σαν να το είχε ζήσει ένα επεισόδιο από πολεμική ταινία στην οποία ήταν πρωταγωνιστής στα νιάτα του.

Δικαιώνεται ο Ρονκαλιόλο, επιβεβαιώνεται ο Όστερ και προς επίρρωση και των δύο έρχεται στην επόμενη εκπομπή ο Νόρμαν Μάνεα. Τον συναντούν οι Χαρτουλάρη και Χρυσοστομίδης (που είχαν την ιδέα της εκπομπής) στην Αμερική, όπου ζει τα τελευταία 20 χρόνια αυτοεξόριστος κατά κάποιο τρόπο από την πατρίδα του, τη Ρουμανία (πλέον μπορεί να επιστρέψει, αλλά δεν θέλει). «Είναι δημοκρατία οι ΗΠΑ, αλλά μια δημοκρατία ρηχή, όπου κυριαρχεί το θέαμα, στην τηλεόραση όμως δεν θα δεις ποτέ κανέναν διανοούμενο. Η Αμερική μοιάζει να μισεί τους διανοούμενους (το ίδιο που είχε πει και ο Πολ Όστερ δύο εκπομπές πριν). Είναι μια χώρα που έχει 4-5 Νόμπελ Λογοτεχνίας και καμιά 40ριά άλλων επιστημών, και όμως, δεν θα δεις κανένα από αυτά τα Νόμπελ ποτέ στην τηλεόραση».

Στην τηλεόραση όχι, αλλά ο Μάνεα διδάσκει σε αμερικανικό κολέγιο που φημίζεται για τις ανοιχτές πόρτες του σε διανοούμενους από άλλες χώρες οι οποίοι βρίσκουν καταφύγιο στο μεγάλο αμερικανικό χωνευτήρι. Η πραγματικότητα του κόσμου μας ξεδιπλώνεται με τις κολοσσιαίες αντιθέσεις της, τις μεγάλες ευκαιρίες της και τον μικρό, αλλά δυναμικό χώρο που διεκδικεί η συγγραφική δημιουργία.

Στην ντάτσα του έξω από τη Μόσχα, απ΄ όπου δεν έφυγε ποτέ, συνάντησε η εκπομπή τον Βλαντίμιρ Μακάνιν, τον Ρώσο συγγραφέα που βλέπει από το μικρό, παμπάλαιο, ξύλινο σπιτάκι του τον κόσμο να αλλάζει ενόσω το τοπίο γύρω από τον φράχτη παραμένει ίδιο.

Κάθε πένα και διαφορετική ματιά, διαφορετική κουλτούρα, διαφορετική έκφραση, όλες όμως με το ίδιο καθαρό βλέμμα στην πραγματικότητα, η οποία, όσο κι αν την μεταπλάθουν οι συγγραφείς με τη φαντασία και τους διαφορετικούς τους μύθους, δεν είναι παρά ο κοινός παγκόσμιος ανθρώπινος καμβάς, πάνω στον οποίο εκφράζονται με την τέχνη τους συνδιαμορφώνοντάς τον.


Ταξίδια στις κουλτούρες

Ξεναγός για το ελληνικό κοινό η εκπομπή «Κεραίες της εποχής» στο σύμπαν των συγγραφέων, επισκέπτεται τους συγγραφείς στα σπίτια τους, στους χώρους όπου εργάζονται, παρουσιάζει όσα βιβλία τους έχουν εκδοθεί στη χώρα μας, ενώ εναλλάξ η Μικέλα Χαρτουλάρη και ο Ανταίος Χρυσοστομίδης διαβάζουν χαρακτηριστικά αποσπάσματα για να έχει ο τηλεθεατής και δείγματα γραφής του καθενός. Κάθε συγγραφικό πορτρέτο αποδεικνύεται όσο πλήρες μπορεί να επιτρέψει η τηλεοπτική κάμερα και ένα εγχείρημα που απαιτεί όχι μόνο ταξίδια από τη μια άκρη της γης στην άλλη, αλλά και δύσκολα ταξίδια στις κουλτούρες απ΄ όπου προέρχονται οι συγγραφείς. Το πιο σημαντικό είναι ότι αναδεικνύονται τρόποι γραφής και σκέψης που, ενώ μοιάζουν τόσο διαφορετικοί, συναντιούνται στην αγωνία για τον κόσμο γύρω μας και τους νέους του μύθους.