Φθινοπωρινά φύλλα ημερολογίου

Να πεθαίνει κανείς στα εξήντα του… Ένας θάνατος που σαν να βουλώνει τις βρύσες του πένθους με τη μάκα της αμηχανίας. Δεν ήταν νέος ο εκλιπών, ώστε να θρηνήσουμε επειδή έφυγε στο άνθος της ηλικίας του, πριν προλάβει να δρέψει τους καρπούς της ζωής και να δώσει εκείνους που υποσχόταν. Και δεν ήταν ούτε γέρος, ώστε να μπορούμε να πούμε ότι έφυγε πλήρης ημερών και να απαλύνεται η θλίψη μας από τη σκέψη ότι είναι και αυτή, όπως η απώλεια που την προκαλεί, μέρος του φυσιολογικού κύκλου της ζωής. Μουδιασμένοι μπροστά σ΄ ένα τέλος που δεν ήρθε ούτε πρόωρα ούτε στην ώρα του, έχουμε το μουντό αίσθημα ενός κενού όπου πλανιέται μια αόριστη εκκρεμότητα, όπως όταν μια τηλεφωνική συνομιλία μας διακόπτεται απότομα χωρίς να είμαστε βέβαιοι αν ολοκληρώθηκε ή όχι.

Ήταν και οι δύο λίγο πάνω από τα εξήντα. Η Νένη Ευθυμιάδη και ο Τάσος Χατζητάτσης, που έσβησαν πριν από λίγες βδομάδες. Τους γνώριζα προσωπικά και τους δύο, τη Νένη πολύ καλύτερα. Τους θεωρούσα καλούς συγγραφείς, παρά τις ενστάσεις που είχα διατυπώσει για επιμέρους έργα τους. Ακόμα περισσότερο όμως εκτιμούσα τη βαθιά αξιοπρέπεια και σεμνότητά τους, αρετές που όχι μόνο σπανίζουν στον λογοτεχνικό χώρο μα, δυστυχώς, στέκουν πολύ συχνά εμπόδιο για την προβολή του συγγραφέα. Ούτε η μία ούτε ο άλλος ζήτησαν ποτέ κάτι. Ποτέ δεν παραπονέθηκαν, ποτέ δεν προσπάθησαν να σηκώσουν θόρυβο γύρω από τα βιβλία τους, περισσότερον από εκείνον τον σχετικά λίγο που δημιουργούσαν οι επαινετικές κριτικές. Αναρωτιέμαι μήπως η τόση αξιοπρέπειά τους κρατούσε φυλακισμένο μέσα τους έναν πόνο που τους έτρωγε σιγά σιγά. Έναν θανάσιμο πόνο, που έβρισκε έκφραση, αλλά και πάλι μεταμφιεσμένος, φιλτραρισμένος, μόνο στα βιβλία τους. Γιατί και των δύο τα βιβλία είναι γεμάτα θάνατο. Ο Χατζητάτσης, που θα τον θυμόμαστε ως συγγραφέα προπαντός για το ΄Εντεκα Σικελικοί Εσπερινοί, σύνδεσε το πένθιμο άσμα του για τους καθημερινούς θανάτους των ηρώων του με τον θρήνο για τις χαμένες μετεμφυλιακές γενιές και τα ακυρωμένα οράματα της ελληνικής Αριστεράς. Η Ευθυμιάδη, που το απόγειο της δημιουργίας της είναι με βεβαιότητα το Οι πολίτες της σιωπής, προκαλούσε τον θάνατο και με τις δύο σημασίες της λέξης, πλάθοντας ευφάνταστες ιστορίες που λοιδορούσαν κάθε συμβατική αξία και ισορροπούσαν στην κόψη του ξυραφιού, ανάμεσα στο τραγικό και το κωμικό, ανάμεσα στη λογική και το παράλογο, μαύρες κωμωδίες που τελικά αποδεικνύονταν- πάντοτε- ένας ξέφρενος επιθανάτιος χορός. Λένε ότι οι συγγραφείς ξορκίζουν με τα γραφτά τους τον θάνατο. Η Νένη Ευθυμιάδη και ο Τάσος Χατζητάτσης δεν τον ξόρκιζαν, μάλλον τον αφουγκράζονταν, νιώθοντας πως είχε εγκατασταθεί από πολύ νωρίς μέσα τους.

Ο Λοξίας (Ίνδικτος, Αθήνα 2008, 105 σελίδες) είναι η πρώτη εμφάνιση στη λογοτεχνία του 36χρονου Σπύρου Γιανναρά. Διαβάζοντας τις τρεις νουβέλες του τόμου, σκεφτόμουν κάτι που έρχεται συχνά στον νου μου τα τελευταία χρόνια, όταν διεξέρχομαι πρωτόλεια νέων πεζογράφων: πόσο διαφέρουν αυτά τα κείμενα από τα αντίστοιχά τους των προηγούμενων δύο δεκαετιών. Μπροστά στο λαμπερό, πλουμιστό κενό της μεταμοντέρνας εγωπάθειας, η κυρίαρχη τότε τάση των νεαρών συγγραφέων ήταν να παραδίνονται πρόθυμα σ΄ αυτό με κάποιο δήθεν αυτοειρωνικό νάζι. Τώρα, αντίθετα, βλέπουμε απέχθεια γι΄ αυτό το ύφος ζωής και εκ νέου αναζήτηση της εσωτερικότητας στις ανθρώπινες σχέσεις.

Μέσα από τρεις γκροτέσκες ιστορίες, ο Σπύρος Γιανναράς επιχειρεί να αναπτύξει την ιδέα ότι ο άνθρωπος που επιδιώκει ή νομίζει πως έχει κατακτήσει την αυθυπαρξία, τη στεγανοποίηση του εαυτού του απέναντι στους άλλους ως πρόσωπα και τη μετάθεση των συγκινήσεών του από την καρδιά στο δέρμα οδηγείται σ΄ έναν κανιβαλικό ναρκισσισμό και τελικά στη συντριβή του. Επαινετή η ηθική και υπαρξιακή ευαισθησία του νεαρού συγγραφέα, έστω και αν η έκφρασή της απηχεί άμεσα τον διάσημο πατέρα του (αλλά και τον Ντοστογέφσκι). Ωστόσο, ο Σπύρος Γιανναράς πρέπει να διορθώσει αρκετά πράγματα στη γραφή του. Πέρα από άτσαλες μεταφορές, όπως π.χ. «ανάμεσα στα σκοτεινά έπιπλα της ψυχής μου», η ηθικολογική ρητορεία, στην οποία παρασύρεται αρκετές φορές, δεν είναι ο καλύτερος τρόπος στη λογοτεχνία για να αναδείξει ο συγγραφέας το νόημα του κειμένου του. Πολύ περισσότερο μάλιστα όταν την κάνει να βγαίνει από το στόμα χαρακτήρων που υποτίθεται ότι έχουν φτάσει στο έσχατο όριο της αναισθησίας και του αμοραλισμού. Επίσης, μια γκροτέσκα ιστορία είναι δραστική όταν τα ίδια τα γκροτέσκα στοιχεία της πλοκής της φέρουν το νόημά της και αναπτύσσονται με συνέπεια ώς το τέλος. Ο Σ. Γ. αρχίζει ωραία τις ιστορίες του, αλλά στη συνέχεια ξεχνάει την καταστατική συνθήκη τους και τις εκτρέπει προς τον ψυχολογισμό, τον ενδοσκοπικό μονόλογο ή έναν ωμό νατουραλισμό.

Πριν από καμιά εικοσαριά μέρες φιλοξενήθηκα ως συγγραφέας σ΄ έναν από τους πιο όμορφους, από τους πιο συγκινητικά ξεχωριστούς εναλλακτικούς πολιτισμικούς χώρους που έχω δει στην Αθήνα: την πρώην δημοτική αγορά της Κυψέλης. Τον Δεκέμβριο του 2006 μια πρωτοβουλία κατοίκων, στηριγμένη σε 5. 000 υπογραφές Κυψελιωτών για την αναβάθμιση της περιοχής, ξανάνοιξε την κλειστή από δεκαετίες αγορά και, χωρίς να αλλοιώσει τα παραδοσιακά χαρακτηριστικά της, αποκαθιστώντας τα μάλιστα όπου ήταν αναγκαίο, τη μετέτρεψε σ΄ ένα συμπαθέστατο πολιτισμικό και κοινωνικό κέντρο. Από τότε έχουν γίνει σ΄ αυτό δεκάδες εκδηλώσεις: εκθέσεις ζωγραφικής και φωτογραφίας, λογοτεχνικές βραδιές, θεατρικές παραστάσεις, κινηματογραφικές προβολές, διαλέξεις κ.λπ. Επίσης, παραδίνονται εκεί δωρεάν μαθήματα ελληνικών για μετανάστες, μαθήματα γερμανικών, μαθήματα σκακιού (που συνοδεύονται από σκακιστικούς αγώνες) και λειτουργεί περιοδικά μια αγορά των βιοκαλλιεργητών της Αττικής. Τέτοιες πρωτοβουλίες παλεύουν για να εμφυσήσουν καινούργια ζωή στις υποβαθμισμένες συνοικίες των πόλεών μας, να τους δώσουν κάτι από την ποιότητα και την ανθρωπιά που τόσο τους λείπουν.

Και όμως, αντί επαίνου και υποστήριξης η κίνηση αυτή βρίσκεται εδώ και λίγο καιρό στο στόχαστρο του ΛΑΟΣ! Με δύο ερωτήσεις στη Βουλή το κόμμα του κ. Καρατζαφέρη καταγγέλλει παράνομες εργασίες αποκατάστασης της δημοτικής αγοράς (χωρίς άδεια του ΥΠΠΟ), διακίνηση ναρκωτικών στο πολιτισμικό κέντρο, αδικήματα σχετικά με παράνομους μετανάστες, διασυνδέσεις με τους αναρχικούς κ.λπ.! Από κοντά, και φαιών αποχρώσεων οργανώσεις της περιοχής, που απειλούν με τηλεφωνήματα ότι θα κάνουν «δυναμικές επεμβάσεις» (μια και δεν τολμούν να τις κάνουν στους νονούς της νύχτας, που λυμαίνονται την Κυψέλη). Επειδή οι κατηγορίες είναι εξωφρενικές και ανυπόστατες, εικάζω ότι κάτι άλλο ενόχλησε τον κ. Καρατζαφέρη και τους συν αυτώ: τα δύο παλιά σφυροδρέπανα που είναι ζωγραφισμένα με κόκκινη μπογιά ψηλά στους τοίχους της αγοράς και αποκαλύφθηκαν με την απόξεση των μουχλιασμένων σοβάδων. Τα σφυροδρέπανα, πάντως, χρονολογούνται από το 1944. Αποτελούν, δηλαδή, ιστορικό μνημείο. Δεν περιμένουμε ότι αυτό θα εκτιμηθεί από τον κ. Καρατζαφέρη ή τουλάχιστον θα τον καθησυχάσει. Αλίμονο όμως αν η τύχη πρωτοβουλιών όπως αυτή των πολιτών της Κυψέλης εξαρτάται από τις ευαισθησίες, πραγματικές ή προσχηματικές, του ΛΑΟΣ.