Πόσο ηθικό είναι το νόμιμο;

ΚΑΘΑΡΟΑΙΜΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΟΝ, Ο ΝΟΡΜΠΕΡΤΟ
ΜΠΟΜΠΙΟ ΥΠΟΣΤΗΡΙΖΕΙ ΜΕ ΜΙΑ ΣΕΙΡΑ
ΕΠΙΚΑΙΡΩΝ ΔΟΚΙΜΙΩΝ ΟΤΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΔΕΝ
ΦΤΑΝΕΙ ΓΙΑ ΝΑ ΜΠΟΡΕΣΕΙ ΝΑ ΚΡΙΝΕΙ ΤΟΝ
ΕΑΥΤΟ ΤΗΣ ΚΑΙ ΝΑ ΟΡΙΣΕΙ ΤΟ ΠΕΔΙΟ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ
ΣΥΝΥΠΑΡΞΗΣ
Πριν από μερικές εβδομάδες ένας πρώην υπουργός της κυβέρνησης Καραμανλή, ο κύριο Γιώργος Βουλγαράκης, διερρήγνυε τα ιμάτιά του δημοσία διότι «ορισμένοι» τον κατηγορούσαν πως ό,τι έπραξε ήταν ανήθικο, ενώ δεν είχε παραβεί τον νόμο. Δεν μπορούσε να καταλάβει πώς «σ΄ αυτόν τον τόπο» ό,τι είναι νόμιμο δεν θεωρείται αυτομάτως και ηθικό.

Βεβαίως, κανείς δεν βρέθηκε να υπενθυμίσει στον κύριο Βουλγαράκη πως στο ελληνικό λύκειο οι μαθητές διδάσκονται μια τραγωδία – κείμενο σε διαλογική μορφή- την οποία έχει γράψει κάποιος Σοφοκλής- αρχαίος ημών πρόγονος- και η οποία ακούει στο όνομα Αντιγόνη – έτσι σκέτα, χωρίς επίθετο, γιατί όλοι την ξέρουν. Ίσως γιατί στη σημερινή πολιτική πραγματικότητα οι γνώσεις της εγκυκλίου παιδείας έχουν απαξιωθεί σε σχέση με τη γνώση της πιάτσας, η οποία μπορεί να μη γνωρίζει την Αντιγόνη μεν, ξέρει όμως πολύ καλά πως η χρήση επιθέτων όπως «νόμιμο» και «ηθικό» προσφέρουν πρώτης τάξεως προσχήματα για να κινείται η αγορά. Να κλείνονται δουλειές και το χρήμα να περνάει από χέρι σε χέρι κερδίζοντας αξία.

Όσοι λοιπόν έχουν ακόμη στο μυαλό τους, έστω και γενικώς και αορίστως, την Αντιγόνη θα θυμούνται πως η κόρη του Οιδίποδα συγκρούεται με τον Κρέοντα ακριβώς επειδή πιστεύει όχι μόνον πως το νόμιμο δεν ταυτίζεται απαραιτήτως με το ηθικό, αλλά ότι ενίοτε το νόμιμο ενδέχεται να είναι και ανήθικο. Όπως λέει ο Νορμπέρτο Μπόμπιο αναφερόμενος στο περί ου ο λόγος αριστούργημα: «Μια αθέμιτη πράξη από ηθικής απόψεως μπορεί να θεωρηθεί και να εκτιμηθεί θεμιτή στην πολιτική». Η ανθρώπινη σοφία δεν χρειάστηκε να περιμένει την άφιξη του Μακιαβέλι για να το αντιληφθεί.

Στο ίδιο δοκίμιο που φέρει τον τίτλο Ηθική και Πολιτική ο Μπόμπιο λέει και κάτι ακόμη: «Αυτό που καθιστά ηθικά αθέμιτη κάθε μορφή πολιτικής διαφθοράς (ακόμα κι αν δεν εξετάσουμε την παρανομία) είναι η βάσιμη υπόθεση ότι ο πολιτικός που διαφθείρεται τοποθετεί το προσωπικό του κέρδος πάνω από το συνολικό, το δικό του συμφέρον πάνω από το κοινό, την ασφάλεια τη δική του και της οικογένειάς του πάνω από εκείνη της πατρίδας. Με τις πράξεις αυτές δεν ανταποκρίθηκε στο καθήκον κάποιου που αφιερώνεται στην άσκηση της πολιτικής δραστηριότητας και διαπράττει μια πράξη πολιτικώς εσφαλμένη…». Με άλλα λόγια, ο πολιτικός δεν δικαιούται να φροντίζει πρωτίστως το συμφέρον της οικογενείας του και των παιδιών του. Αν το κάνει, παραβαίνει τους κανόνες της ηθικής ακόμη κι αν δεν παραβεί κανέναν νόμο. Εννοείται πως όλα αυτά τα προβλήματα είναι όντως προβλήματα από τη στιγμή που όποιος στέκεται απέναντί τους, τα αντιμετωπίζει ως προβλήματα και όχι ως προσχήματα.

Σε ένα καθεστώς όμως, όπως αυτό που έχει επιβληθεί στη δημόσια ζωή μας, όπου οι λέξεις δεν ανταποκρίνονται σε καμιά πραγματικότητα, ένα καθεστώς σημασιολογικής ανομίας που συμβαδίζει αρμονικά με τη γενικευμένη ανομία, η έννοια της ηθικής έχει μάλλον τη γεύση της ληγμένης καραμέλας. Ο κύριος Βουλγαράκης δεν έκανε τίποτε άλλο από το να εκφράσει αυτό που σκέπτεται ο μέσος Έλληνας πολίτης: από τη στιγμή που δεν υπάρχει θέμα παρέμβασης εισαγγελέα, οτιδήποτε επιτρέπεται.

Ανάγνωση
Υπάρχουν δύο τρόποι να διαβάσεις τα δοκίμια του Νορμπέρτο Μπόμπιο που συγκεντρώνονται στον τόμο Εγκώμιο της πραότητας – καίρια μεταφρασμένα από την Ηλιοφώτιστη Παπαστεφάνου. Ο ένας είναι να τα εντάξεις στην ιστορική τους προοπτική- το κάνει εξαιρετικά η Σώτη Τριανταφύλλου στον πρόλογό της.

Ο Μπόμπιο (1909-2004) υπήρξε μια σημαντική προσωπικότητα της ιταλικής, και κατ΄ επέκταση, της ευρωπαϊκής Αριστεράς. Η συλλογή των περγαμηνών του ξεκινά από την εποχή της αντίστασης κατά του φασισμού και ο ίδιος πρόλαβε να δει τη χαραυγή του 21ου αιώνα και την καταξίωση του μπερλουσκονικού κυνισμού. Έζησε, με άλλα λόγια, την ισχυρή μεταπολεμική Αριστερά στην Ιταλία, την Αριστερά των μετωπικών συγκρούσεων, πρωτοστάτησε στην όλη υπόθεση του «ιστορικού συμβιβασμού» και του ευρωκομμουνισμού και υπέστη τη μετατροπή της βίαιης Αριστεράς σε δολοφονική Αριστερά την εποχή της τρομοκρατίας και των Ερυθρών Ταξιαρχιών. Έζησε την πτώση του Τείχους και την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Ο Μπόμπιο υπήρξε ένας από αυτούς τους Ευρωπαίους κομμουνιστές που «αναθεώρησαν», ή μάλλον ξεπέρασαν το λενινιστικό δόγμα περί καταλήψεως του κράτους. Πίστευε στους νόμους της δημοκρατίας, όπως πίστευε και στον διαχωρισμό των εξουσιών- από αυτήν την άποψη το έργο του αποτελεί πρώτης τάξεως διαφωτιστικό ανάγνωσμα για τους γραφικούς νοσταλγούς του σταλινισμού που κατοικοεδρεύουν στον Περισσό.

Η «ιστορική» ανάγνωση των δοκιμίων δεν είναι απαραιτήτως και η μόνη. «Καταλάβατε καλά; Ταυτίζω τον πράο με τον μη βίαιο, την πραότητα με την αποκήρυξη της χρήσης βίας εναντίον του οποιουδήποτε. Επομένως η πραότητα είναι μη πολιτική αρετή. Και μάλιστα στον κόσμο αυτόν που ματώνει από μίση μεγάλων (και μικρών) ισχυρών, είναι η αντίθεση της πολιτικής», γράφει ο Μπόμπιο.

Θα μου πείτε βέβαια ότι και ο Πλάτων προσπαθούσε να ανακαλύψει το πολύτιμο και αναλλοίωτο μέταλλο της ανθρώπινης αρετής για να μπορέσει να κρίνει το μέτρο της πολιτικής αξίας. Σήμερα όμως; Σήμερα που «η εμπιστοσύνη στην αδιάκοπη πρόοδο που είχε εμπνεύσει για χρόνια τις φιλοσοφίες της δυτικής ιστορίας έχει εξαντληθεί», σε ποιον χώρο θα αναζητήσουμε το υπαρξιακό μας έρμα;

Νorberto Βobbio

ΕΓΚΩΜΙΟ ΤΗΣ ΠΡΑΟΤΗΤΑΣ

ΜΤΦ. ΗΛΙΟΦΩΤΙΣΤΗ ΠΑΠΑΣΤΕΦΑΝΟΥ, ΠΡΟΛΟΓΟΣ: ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ, ΕΚΔ. ΠΑΤΑΚΗ ΣΕΛ. 280, ΤΙΜΗ: 16,50 ΕΥΡΩ