Εμείς και οι Νεοέλληνες

Ποιητικά,δεν συναντήθηκαν μεταξύ τους πουθενά. Έως το 1971 που πέθανε, ο Σεφέρης δεν είχε σχολιάσει κανένα ποίημα του κατά δέκα χρόνια νεωτέρου του Ελύτη. «Οι δύο κορυφαίοι της Γενιάς του ΄30 ήσαν ποιητές διαφορετικής ευαισθησίας, παιδείας, ιδεολογίας», μου εξηγούσε προχθές ο Δημήτρης Μαρωνίτης. Ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας, συνταξιούχος μεν αλλά πιο ορεξάτος παρά ποτέ να συνεχίσει ένα ελεύθερο παρεμβατικό δασκαλίκι, ο Μαρωνίτης μόλις κυκλοφόρησε (Εκδ. Πατάκη) ένα ζευγάρι βιβλίων με τα μελετήματά του για τους δύο Νεοέλληνες νομπελίστες. Το Γιώργος Σεφέρης περιλαμβάνει 13 δοκίμια γραμμένα το διάστημα 1984-2001- μεταξύ τους, οι αδημοσίευτες ομιλίες του για την «Πολιτική και ποιητική φρόνηση» του Σ. και για την «Ενδοποιητική» του. Το Οδυσσέας Ελύτης περιλαμβάνει 8 δοκίμια γραμμένα μεταξύ 1965 και 2006, όπου και η αδημοσίευτη ανακοίνωσή του στο Συμπόσιο της Ρώμης για τα «Ανάγλυφα και ολόγλυφα ποιήματα» του Ε. Τα δύο αυτά βιβλία λειτουργούν σαν συνθετικές μονογραφίες που όμως δεν εισάγουν τον αναγνώστη στα ρηχά της περίπτωσης Σεφέρη ή Ελύτη, αλλά τον ξεναγούν στα βαθιά, μαθαίνοντάς του ταυτόχρονα να κολυμπά σε μερικές από τις πλέον ενδιαφέρουσες περιοχές του έργου και των δύο. Ο αναγνώστης θα αντιληφθεί λ.χ. τη «συνωμοσία» των σεφερικών ποιημάτων μεταξύ τους (με αφορμή το «Μυθιστόρημα») ή το πώς διαθλάται η Νέκυια της Οδύσσειας στην «Κίχλη», και θα δειτο κατασκευαστικό δαιμόνιο του Ελύτη (με αφορμή την Μαρία Νεφέλη ) ή την ποιητική του ιδεολογία, φυσική, πολιτική και μεταφυσική. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για απαιτητικά αλλά και γοητευτικά βιβλία. Διότι ο Μαρωνίτης δεν μιλά με αέρα αυθεντίας ούτε με διάθεση λατρευτική, δεν ανταγωνίζεται τα εκάστοτε έργα ούτε τα αναλύει, αλλά τα «διαβάζει» μικροσκοπικά και μακροσκοπικά. Προτείνει δηλαδή τρόπους ανάγνωσης των εμβληματικών ποιημάτων του Σεφέρη ή του Ελύτη καθώς και μεθόδους για την προσπέλαση της νεοελληνικής ποίησης- προσέγγιση την οποία ο ίδιος ονομάζει «εξίσωση ανάγνωσης και γραφής», προσέγγιση που ακόμα κι αν έχει αφετηρία τον εγωτισμό του, απαιτεί μεγάλη ταπεινότητα για να πραγματωθεί….Κάτι που διαπιστώνουμε αυτή την περίοδο και στις ανοιχτές «αναγνώσεις» της μετάφρασής του της Ιλιάδας (τις Τετάρτες στο Μουσείο Μπενάκη). Αυτή η στάση λοιπόν είναι που δίνει ειδικό βάρος σε τούτες τις μονογραφίες, καθώς και σε όλη τη σειρά όπου εντάσσονται. Προηγήθηκε πέρσι η έκδοση του Σολωμού και του Καβάφη, θα ακολουθήσουν ο Ρίτσος – τον οποίο ο Μαρωνίτης αντιμετωπίζει ως ισότιμο των Σεφέρη- Ελύτηκαι έπειτα, μαζί, οι «πιο τολμηροί στην μορφή», Σινόπουλος και Σαχτούρης.

Η μορφή του Οδυσσέα παίζει πιλοτικό ρόλο στη σεφερική ποίηση, «παρότι ο Σεφέρης δεν υπήρξε ποτέ αρχαιολάτρης» επισημαίνει ο Μαρωνίτης. «Αισθανόταν αντίθετα ότι για τις τύχες του νέου Ελληνισμού, η αρχαία κληρονομιά μπορούσε να είναι καταθλιπτικό βάρος». Αλλά και ο Ελύτης συνομιλεί με αρχαία πρότυπα και αναφέρεται στους προσωκρατικούς, στην Σαπφώ, στον Πλωτίνο κ.ά. Η αρχαία λογοτεχνία γίνεται λοιπόν ένα μεταφραστικό κλειδί για τον Μαρωνίτη, ο οποίος χρησιμοποιεί πλήθος παραδείγματα από τα θεμελιακά έπη Οδύσσεια και Ιλιάδα, στην ανάγνωση που κάνει των δυο Νεοελλήνων ποιητών. Η προσέγγισή του διαφέρει όμως από εκείνην πολλών φιλολόγων, που παρεμβαίνουν στα νεοελληνικά γράμματα επιδεικνύοντας τον αρχαιογνωστικό τους εξοπλισμό. Εδώ, η αρχαία λογοτεχνία δεν προβάλλεται ως άφθαστο πρότυπο γλώσσας, στοχασμού κ.λπ. Εντοπίζονται μάλιστα οι ανατροπές του προτύπου σε ιδεολογικό ή μορφολογικό επίπεδο. Μαθητής του Κακριδή ο οποίος θέλησε να γεφυρώσει την αρχαία με τη νέα λογοτεχνία, ο Μαρωνίτης προχωρά σε μια σύνθεση των δύο. Διερευνά λ.χ. τον ρόλο και την τύχη των συντρόφων γύρω από την αγωνιστική μορφή του αρχηγού-προστάτη στους σεφερικούς «Αργοναύτες», σε σύγκριση με τον φιλέταιρο Οδυσσέα. Διότι το τελικό ζητούμενο γι΄ αυτόν, είναι η αφήγηση της νεοελληνικής περιπέτειας. Στη θέση δηλαδή του γνωστού σχολικού σλόγκαν «Εμείς και οι Αρχαίοι Έλληνες» θα πρότεινε το «Εμείς και οι Νέοι Έλληνες»!

Σεφέρης και Ελύτης παίζουν,άραγε,τον ρόλο του «εθνικού ποιητή»; Στο βιβλίο για τον Ελύτη ο Μαρωνίτης έχει περιλάβει ένα ενδιαφέρον δοκίμιο για τον «τύπο του εθνικού ποιητή», όπου συγκρίνει το «Άσμα ηρωικό και πένθιμο…» του Ε. με τον «Μπολιβάρ» του Εγγονόπουλου και την «Τελευταία προ Ανθρώπου εκατονταετία» του Ρίτσου. «Η φιλοδοξία του εθνικού ποιητή, ομολογημένη ή ανομολόγητη, φθάνει μέσω του Σικελιανού στον Ελύτη» μου εξήγησε. «Αντίθετα, πιστεύω ότι η ευφυΐα και η σύνεση του Σεφέρη τον προφύλαξαν από το να συνταχθεί με αυτό το μοντέλο, όπως δεν συντάχθηκε ούτε ο Ρίτσος». Άρα, ποιος αντέχει καλύτερα σήμερα; «Το ερώτημα είναι ποιος θα αντέξει αύριο…» απαντά ο Μαρωνίτης. Τους είχε γνωρίσει και τους δύο, καλύτερα τον Ελύτη, αλλά με το δεδομένο των σημερινών πολιτικών και καλλιτεχνικών αδιεξόδων, επανεκτίμησε την «ποιητική και πολιτική φρόνηση» του Σεφέρη ως μέτρο ανθρωπιάς. Από εκεί και πέρα, το ποιος είναι καλύτερος εξαρτάται, όπως γράφει, από το ζύγι με το οποίο θα τους μετρήσει κανείς, από το τι ταιριάζει στην προσωπικότητα του καθενός και από το ποιες ανάγκες του θέλει να καλύψει.