Πολίτικη τυρόπιτα

Έχοντας γίνει πια ο Μάρκαρης μια ψυχή και μια καρδιά με τον μόνιμο ήρωά του, τον αστυνόμο Χαρίτο, θα ήταν αρκετά παράξενο αν δεν αποφάσιζε κάποια στιγμή να τον αποσπάσει για λίγο από την επαγγελματική ρουτίνα του στη ΓΑΔΑ και από τις αγχώδεις περιπλανήσεις του στο γυφτομοντέρνο αλαλούμ της Αθήνας, για να ταξιδέψει μαζί του πίσω στη δική του γενέτειρα: μια άλλη βαλκανική μεγαλούπολη, όχι λιγότερο χαώδη, αλλά πιο σαγηνευτική, αν μη τι άλλο επειδή σ΄ αυτή φτερουγίζουν οι παιδικές μνήμες του συγγραφέα, ου μην αλλά και τα όνειρα (ή τα απωθημένα) του Γένους. ΄Αλλωστε, καλά και άγια τα γεμιστά της κυρίας Αδριανής, της συμβίας του Χαρίτου, καιρός όμως ήταν να διευρύνει ο αστυνόμος μας τη γευσιγνωσία του, γνωρίζοντας και τις χάρες της γνήσιας ανατολίτικης κουζίνας.

΄Ετσι, λοιπόν, ο Χαρίτος βρίσκεται αυτή τη φορά στην Κωνσταντινούπολη για ολιγοήμερες διακοπές, μαζί με τη γυναίκα του κι ένα ελληνικό τουριστικό γκρουπ, από εκείνα που συμπυκνώνουν τα πιο εκνευριστικά γνωρίσματα της φυλής. Εκνευρίζεται μαζί τους και ο Χαρίτος (εμείς πάντως, για να πούμε την αλήθεια, εκνευριζόμαστε περισσότερο με τη γυναίκα του, της οποίας η γκρινιάρικη και αφόρητα μπανάλ λαϊκότητα είναι παρούσα εδώ- αναπόφευκτα, λόγω των συνθηκών- πολύ συχνότερα από ό, τι στις αθηναϊκές περιπέτειες του Χαρίτου). Ωστόσο, ακόμα κι έτσι οι μέρες του αστυνόμου στην Ισταμπούλ θα μπορούσαν να κυλήσουν ήρεμα, αν η μοίρα του, δηλαδή το πρόγραμμα του δημιουργού του, δεν προέβλεπαν άλλα, ήγουν εκείνα ακριβώς που έκαναν και τους δύο δημοφιλείς: μια σειρά φόνων, που παραπέμπουν στον ίδιο δράστη, γυρίζουν τον Χαρίτο από τουρίστα ξανά σε ντετέκτιβ και τον υποχρεώνουν να συνεργαστεί με την τουρκική αστυνομία για τη διαλεύκανσή τους.

Σε αντίθεση με τις προηγούμενες ιστορίες του Χαρίτου (και με τα περισσότερα αστυνομικά μυθιστορήματα), ο δράστης εδώ ταυτοποιείται εξαρχής: είναι μια υπερήλικη Ρωμιά, πρώην υπηρέτρια, που επιστρέφει στην Πόλη για να κλείσει τους λογαριασμούς της με το παρελθόν της. Το ενδιαφέρον, επομένως, επικεντρώνεται στο ξετύλιγμα του σχεδίου της, στην ερμηνεία της εικόνας που συνθέτουν λίγο λίγο οι πράξεις της. Η γυναίκα αυτή, Μαρία Χάμπου ή Χάμπαινα με το όνομα, έχει έρθει ετοιμοθάνατη στα παλιά μέρη της για να τιμωρήσει όσους έβλαψαν την ίδια ή τους αγαπημένους της και να ευχαριστήσει όσους της έκαναν καλό. Το μέσο είναι και στις δύο περιπτώσεις το ίδιο: ένα ταψί τυρόπιτα. Ονομαστή για την καταπληκτική τυρόπιτά της, η Χάμπαινα την προσφέρει σε φίλους και εχθρούς της, με τη διαφορά ότι στους δεύτερους επιφυλάσσει το πρόσθετο συστατικό που λέγεται παραθείο.

0ι εκκρεμείς λογαριασμοί της Χάμπαινας έχουν να κάνουν με τους διωγμούς των Ελλήνων της Ισταμπούλ: με το «βαρλίκι», τον εξοντωτικό φόρο που τους επέβαλε το τουρκικό κράτος το 1942, και με τα Σεπτεμβριανά του 1955. Ο Μάρκαρης βρίσκει την ευκαιρία να μας θυμίσει με λεπτομέρειες αυτά τα γεγονότα, που πρέπει να τα έζησε από πρώτο χέρι. Για να μη θεωρηθεί όμως εθνικιστής, ενόψει μάλιστα και της μετάφρασης του βιβλίου σε ξένες γλώσσες, φροντίζει να μοιράσει ισοεθνώς τη δική του πίτα ανάμεσα στους καλούς και τους κακούς: ένας κακός Τούρκος, ένας καλός, μία καλή Ελληνίδα, μία κακή. ΄Εχει ασφαλώς ενδιαφέρον να μάθουμε ότι κάποιοι Ρωμιοί της Πόλης επωφελήθηκαν στυγνά από τα βάσανα των ομοεθνών τους, όπως και ότι υπήρξαν Τούρκοι που βοήθησαν με συγκινητικό τρόπο τους κατατρεγμένους ΄Ελληνες γείτονές τους. Αλλά τόση συμμετρία προδίνει ίσως άγχος του συγγραφέα μήπως παραβεί τους κανόνες της πολιτικής ορθότητας.

Eίναι γνωστές οι συγγραφικές αρετές του δημιουργού του αστυνόμου Χαρίτου: ευέλικτη γραφή, γοργοί (αλλά χωρίς εξωφρενική ταχύτητα) ρυθμοί αφήγησης, κινηματογραφικά εναργείς και εντυπωτικές εικόνες, ανάλαφρη, αλλά εύστοχη ειρωνεία με πολιτικούς, κοινωνικούς κ.λπ. στόχους. Αρετές που πιστοποιούνται και σ΄ αυτό το μυθιστόρημα. Εντούτοις, μένω με την αίσθηση πως οι περιγραφές της Ισταμπούλ είναι περισσότερο εξωτερικές από όσο θα περίμενε κανείς από έναν που έχει γεννηθεί και μεγαλώσει εκεί. Ο Μάρκαρης, βέβαια, έπρεπε να προσαρμόσει το βλέμμα του στο βλέμμα ενός ξένου επισκέπτη, όπως είναι ο ήρωάς του. Αλλά μήπως μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ιδιότητες των αστυνομικών μυθιστορημάτων δεν είναι ότι φέρνουν τον ντετέκτιβ αντιμέτωπο με αθέατες όψεις του κοινωνικού τοπίου όπου διεξάγει τις έρευνές του;

Πέρα από αυτό, στο μυθιστόρημα καταλαμβάνουν ενοχλητικά πολύ χώρο οι έγνοι ες του ζεύγους Χαρίτου για τον γάμο της κόρης τους, που τον ήθελαν θρησκευτικό, ενώ αυτή τον έκανε πολιτικό, έπειτα όμως υποχώρησε και δέχτηκε να παντρευτεί και στην εκκλησία, οπότε περιχαρής η κυρία Αδριανή αρχίζει να ασχολείται με το νυφικό και τις άλλες προετοιμασίες κ.λπ. κ.λπ. Εξίσου φλύαρες και κοινότοπες είναι οι περιγραφές της συναναστροφής του Χαρίτου με τα άλλα μέλη του γκρουπ, όπου οι μεν άνδρες είναι όλοι Ελληναράδες, οι δε γυναίκες σχεδόν όλες ανόητες κυράτσες. Γενικά, οι χαρακτήρες του Μάρκαρη δεν έχουν αυτή τη φορά την εξατομικευμένη ζωντάνια και λεπτομερειακότητα με τις οποίες τους προίκιζε στα προηγούμενα μυθιστορήματά του. Το πόσο τυποποιημένοι είναι φαίνεται μεταξύ άλλων από το γεγονός ότι η πάγια αντίδρασή τους στην άγνοια, την απορία ή την αμηχανία του Χαρίτου για κάτι είναι να «βάλουν τα γέλια», φράση που επαναλαμβάνεται αμέτρητες φορές στο βιβλίο.

Εξαίρεση (αν και όχι σε ό, τι αφορά τα γέλια) αποτελεί ο Μουράτ, ο Τούρκος αστυνομικός με τον οποίο συνεργάζεται ο Χαρίτος. Ο Μάρκαρης είχε εδώ μια ωραία έμπνευση: να βάλει δίπλα στον μικροαστό ήρωά του με τη χωριάτικη νοοτροπία έναν πολύ νεότερο Τούρκο συνάδελφο που γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Γερμανία, που μετέχει τόσο της δυτικής όσο και της τουρκικής κουλτούρας και που, σε μια εθνική κόντρα του με τον Χαρίτο για τους Ρωμιούς της Ισταμπούλ, του εξηγεί ότι μπορεί να τους νιώσει πολύ καλύτερα από εκείνον, γιατί έχει ζήσει στο πετσί του το τι σημαίνει να ανήκεις σε μειονότητα. Ο Μουράτ κλέβει την παράσταση από τον Χαρίτο ως ο πιο ενδιαφέρων χαρακτήρας σ΄ αυτό το μυθιστόρημα.

Πέτρος Μάρκαρης

ΠΑΛΙΑ, ΠΟΛΥ ΠΑΛΙΑ

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ ΑΘΗΝΑ 2008 ΣΕΛ. 317

Όσο για το γενικότερο μήνυμα του Μάρκαρη, πολύ δύσκολα μπορούμε να διακρίνουμε κάποιο συμβολικό περιεχόμενο στις πράξεις εκδίκησης ή ανταμοιβής μιας γριάς Ρωμιάς για όσα της έκαναν Τούρκοι και Ρωμιοί πριν από μισό αιώνα και βάλε, εκτός αν η ανταπόδοση, και στις δύο μορφές της, είναι ο πιο ενδεδειγμένος τρόπος για την εξόφληση των ελληνοτουρκικών ιστορικών λογαριασμών. Πιθανώς το αμεσότερο κίνητρο του συγγραφέα ήταν να ξαναδεί τη γενέτειρά του μέσα από τα μάτια του αγαπημένου του ήρωα. Τα υπόλοιπα φαίνεται πως δεν τον απασχόλησαν πολύ. ΄Ετσι θα μπορούσαμε να εξηγήσουμε π.χ. γιατί μπερδεύει πότε πότε τα ονόματα των χαρακτήρων του και στο τέλος μάλιστα κάνει λάθος ακόμα και στον συνολικό αριθμό των φόνων που έβαλε τη Χάμπαινα να διαπράξει!