Κριτική Εικαστικών

Αρχέτυπα και επικαιρότητα
Του Χάρη Καμπουρίδη

O «Φωτογραφικός Μήνας» αρχίζει να αποδίδει. Κάθε φθινόπωρο και πιο πολύ κάνει αισθητή την ύπαρξή του, φέτος μάλιστα υπάρχουν εκθέσεις με έκτακτο ενδιαφέρον, είτε ως αναδρομή σε κορυφαίες καλλιτεχνικές προσωπικότητες – ο φωτογράφος της Αντίστασης Σπύρος Μελετζής και ο φωτογράφος της Πράγας του 1968 Γιόζεφ Γκουντέλκα- είτε ως νέο- σημειολογικό- εγχείρημα, όπως η έκθεση της Ιωάννας Ράλλη.

Στη φωτογραφική τέχνη βέβαια, οι Συμπληγάδες ανάμεσα στο επίκαιρο και ευανάγνωστο από τη μία πλευρά και το διαχρονικό και εκλεπτυσμένο από την άλλη λειτουργούν άλλοτε ασφυκτικά και άλλοτε με τρόπο διευκολυντικό- έπειτα από καιρό είναι που αναδεικνύεται η όποια αξία συμπυκνώθηκε σ΄ αυτήν τη μαγική στιγμούλα που ένα «κλικ» απαθανάτισε μια εικόνα.

Ο Τσέχος φοιτητής της Πράγας του 1968 απέναντι σ΄ έναν Σοβιετικό στρατιώτη πάνω στο τανκ και άλλα ενσταντανέ από την εισβολή στην Πράγα αναδείχθηκαν με τα χρόνια σε αρχέτυπα φωτογραφικά σύμβολα, άνθρωποι εναντίον του σίδερου και της βίας. Μαζί με τις φωτογραφίες του γαλλικού Μάη έγιναν σύμβολα μιας ολόκληρης γενιάς, η οποία, ας ειπωθεί εδώ, προσπάθησε και αρνήθηκε τα στερεότυπα για να ανακαλύψει κατόπιν ότι αφοπλίστηκε από μεταμφιεσμένες εκδοχές τους, το διαρκώς μεταμορφούμενο «σύστημα» που μας καταπίνει όλους εν τέλει.

Ο Γιόζεφ Κουντέλκα έχει πάντως κι άλλες ενότητες φωτογραφιών, τις οποίες τώρα αντικρύζουμε στην εκτεταμένη αναδρομική του στο Μπενάκη- Πειραιώς, όπως την «Εισβολή» και την «Εξορία», καθώς και το ξεκίνημά του το 1964, όταν ήταν ακόμη 20 χρόνων φοιτητής του Πολυτεχνείου, με έργα μάλλον αφαιρετικά και αισθητικά, μακριά από τη «συνειδητοποιημένη» θεματολογία που αργότερα έγινε μόνιμο γνώρισμα- συχνά και βαρίδι ανασταλτικό νομίζω- στον φωτογραφικό του προβληματισμό. Άνθρωποι ή και ζώα, χωρίς να αισθάνονται βολικά, σε ανησυχία, αποτελούν την ενότητα «Εξορία», ενώ το «Χάος» έχει οικολογικό περιεχόμε

ΙΝFΟ

● Σπύρος Μελετζής, Φωτογραφίες της Αντίστασης, Μέγαρο Εϋνάρδου/ ΜΙΕΤ, Αγίου Κωνσταντίνου 20- Μενάνδρου, τηλ. 210-5223.101, μέχρι 29 Οκτωβρίου
● Γιόζεφ Γκουντέλκα, Αναδρομική Φωτογραφίας, Μουσείο Μπενάκη, Πειραιώς 138, τηλ. 210-3453.111, μέχρι 23 Νοεμβρίου
● Ιωάννα Ράλλη, Αρχέτυπα του Θηλυκού, Νέες Μορφές, Βαλαωρίτου 9, τηλ. 210-3616.165, μέχρι 8 Νοεμβρίου

νο. Εν τέλει, τον Γκουντέλκα έλκουν το θέμα και η επικαιρότητα και με κλασική συνθετική αισθητική τα αποδίδει σαν ρεπόρτερ, δημοσιογράφος, κοινωνιολόγος και ιστορικός μαζί. Οι φωτογραφίες του Σπύρου Μελετζή έχουν εμφυτευθεί στο βάθος του βλέμματος και στις ψυχές όσων μεγάλωσαν στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες όχι μόνο για τη θεματολογία τους καθαυτή, όσο για την καλλιτεχνική της απόδοση. Ο Μελετζής είχε όσφρηση της ιστορικής ιδιαιτερότητας, ένιωσε ότι στα βουνά οι αντάρτες συνέχιζαν ένα διαχρονικό στερεότυπο παλικαριάς ρωμαίκο, έτρεξε, το συνάντησε και το απέδωσε μέσα από παραλλαγές αγιογραφικού τύπου: ο Βελουχιώτης σε εικονογραφία Παντοκράτορα και οι αντάρτες σαν από εικονίσματα λαϊκής εικονογραφίας ή από πίνακες του Κ. Παρθένη. Ξαναβλέποντας τώρα τις φωτογραφίες του, η ατμόσφαιρα της εποχής και του χώρου βγαίνει πολύ μεταδοτικά, πιο πολύ όμως αποδίδεται μια στάση ζωής ενσωματωμένη στα γιγαντιαία κορμιά των ανταρτών του.

Η Ιωάννα Ράλλη συγκροτεί μια εκτεταμένη σημειολογική- ψυχογραφική μελέτη, καθώς πρόκειται για σκηνοθετημένες λήψεις μεγάλου αριθμού γυναικών- γνωστές προσωπικότητες- σε στάσεις ερευνημένες και ιδιότυπες των μοντέλων της με στόχο να εκφράζουν αρχέτυπα της γυναικείας υπόστασης (γυναίκα- μάνα, αμαζόνα, υφάντρα κ.λπ.). Θα μπορούσε κανείς να τα δει και ως πορτρέτα που ερευνούν και εμβαθύνουν ατομικές γυναικείες στάσεις ζωής, συναντώντας βαθύτερες ρίζες και υποδείγματα. Η Ράλλη ξέρει να φέρνει το βάθος στην επιφάνεια και κατόπιν να επιχειρεί το αντίστροφο, με ιδεολογικό οδηγό τον ψυχολόγο- ανθρωπολόγο Κ. Γιουγκ. Οι φωτογραφίες της, τυπωμένες σε μεγάλη διάσταση, μοιάζουν με εικονοστάσι και καθεμία χωριστά πετυχαίνει να διεκδικεί την έγκυρη έκφραση ενός εικονογραφικού τύπου, γενικού στερεότυπου. Η εμβέλεια των τύπων αυτών της Ράλλη φτάνει και ώς την τηλεόραση ή τη διαφήμιση, συνιστά μια θεωρία «κάστινγκ», αλληλεξάρτησης, δηλαδή διαχρονικού «τύπου» και κατάλληλου συγκεκριμένου προσώπου.