Ο ήρωας απομένει ολομόναχος

Ο ήρωας του Ελευθερίου, όντας αθεράπευτα συγγραφέας, σκέφτεται κάποια στιγμή της δοκιμασίας του ότι «μόνο γράφοντας θα σωθεί» (σ.

158). Αυτή δεν είναι η ψευδαίσθηση όλων των συγγραφέων; Γύρω από την ιδέα της γραφής ως ψευδαισθητικής σωτηρίας ο Ελευθερίου στήνει ένα καλοστημένο ειρωνικό και αυτοειρωνικό παιχνίδι, όπως επίσης η αγωνία του ήρωά του υποκρύπτει τον φόβο θανάτου του πραγματικού συγγραφέα (και τον δικό μας). Εντέλει, ο λιγοστός χρόνος της ιστορίας του μυθιστορήματος διαρκεί από τη στιγμή της πτώσης στο πηγάδι μέχρι τη στιγμή που ένα πανίσχυρο φως καταυγάζει τα πάντα, αφήνοντας ουσιαστικά εκκρεμές το «πραγματικό» τέλος της ιστορίας. Τι, άραγε, σημαίνει αυτό το φως; Είναι η στιγμή του θανάτου, του περάσματος στην άλλη διάσταση, ή, απλώς, μιας λιποθυμίας; Οι αισιόδοξοι αναγνώστες μπορούν να ευελπιστούν ότι ο αγαπημένος τους ήρωας λιποθύμησε και οι δικοί του άνθρωποι θα βρίσκονται κάπου στην οδό της διάσωσής του. Οι απαισιόδοξοι θα απολαύσουν την παγίδευση στο πηγάδι και την οριστική φυγή από αυτό, διαμέσου της φαντασίας. Αλλά και διαμέσου της λογοτεχνίας ως λειτουργίας υπέρβασης όλων των δραματικών ατελειών της ζωής μας. Ο ήρωας απομένει ολομόναχος και πιθανόν νεκρός στο πηγάδι, ενώ ο Ελευθερίου συνευρίσκεται στον χώρο της γραφής με το μεγάλο σόι των δικών του ανθρώπων: από τους Ευαγγελιστές μέχρι τον Σαίξπηρ και από τον Σολωμό μέχρι τον Παπαδιαμάντη και τον Σεφέρη, υφαίνοντας ένα πολύπτυχο δίχτυ εκλεκτικών επαφών.

Αγαλλιάζω κάθε φορά που η λογοτεχνία μού επιφυλάσσει την ανάγκη για τη σιωπή του κριτικού. Με άλλα λόγια, την ανάγκη να ανταποκριθώ στον Άνθρωπο στο πηγάδι με τα λόγια ενός άλλου ποιητή, του Τάκη Σινόπουλου, που περιγράφει επίσης τον θάνατο ως λυτρωτική στιγμή: «Ν΄ αφήσεις να φυσάει ο χρόνος και ν΄ απομακρύνεσαι σιγά σιγά από την προκυμαία- ένα γκρίζο όνειρο τώρα, ένα θαμπό όνειρο σα σκηνικό στην καταχνιά, τίποτα άλλο».