Γόνοι, πληγές και λογοτεχνία

«Όταν είχε τα κέφια του και διάθεση να με δει, ανάμεσα σε άλλες μικροαγάπες που μού έκανε ήταν και να μού αναθέτει να αδειάζω εγώ τα κάτουρα στο κεφάλι των περαστικών. Και βέβαια πολύ το διασκέδαζε, κι εγώ ήμουν ενθουσιασμένη για την εύνοια αλλά κυρίως για την παράβαση…». Κι όμως, για τη σημερινή Μαρία Ευσταθιάδη, αυτή η σκανταλιά του κυρίου Ντιντή με το δοχείο νυκτός φαίνεται περισσότερο θλιβερή παρά αστεία… Η γνωστή συγγραφέας και μεταφράστρια κάνει μια οδυνηρή ανασκαφή στην παιδική της ηλικία και προσπαθεί, στο ένατο πια βιβλίο της, να αναμετρηθεί κατά μέτωπο με τον πατέρα της, τον περίφημο διεθνολόγο Κωνσταντίνο Ευσταθιάδη- άνθρωπο στρυφνό και αντιπαθητικό για τους τρίτους, που πέθανε το 1979 και που δεν έπαψε να τη στοιχειώνει. Ωστόσο, το Κόκκινο ξενοδοχείο- Η αδύνατη αναπαράσταση (Εκδ. Κέδρος) δεν είναι ούτε μια ευθεία βιογραφία, ούτε μια άμεση αυτοβιογραφία- γι΄ αυτό και τα πρόσωπα δεν ονοματίζονται- αλλά ένα βιβλίο για τις μικρές και μεγάλες ουλές που κουβαλάμε από την παιδική μας ηλικία και για τις οποίες «πάντα μιλάμε, μιλώντας γι΄ άλλα». Είναι μια νουβέλα φτιαγμένη από στιγμιότυπα, εικόνες ή λόγια που εντυπώθηκαν σε ένα παιδί και που ανασύρονται περισσότερο ή λιγότερο παραλλαγμένα προκειμένου να τα αναστοχαστεί, καθώς και το ίδιο πια δρασκελίζει το κατώφλι των-ήντα. Είναι σπαράγματα αλήθειας πλεγμένα σε μια πολυπρόσωπη ιστορία, σκηνοθετημένη σαν θεατρικό μονόπρακτο όπου η αφηγηματική Φωνή συζητά με τον Ψίθυρο (το alter ego της συγγραφέως) και σχολιάζεται από τους Ωτοβλεψίες (που παρακολουθούν σαν τρίτοι τα τεκταινόμενα) και από τα Ομοιώματα των πρωταγωνιστών (που υπερασπίζονται τους εαυτούς τους).

Έχουμε λοιπόν ένα δεκάχρονο κορίτσι που ήθελε να είναι αγόρι κι ένιωθε ότι ήταν μια αγγαρεία για τους δικούς της· μια αστική οικογένεια με ακλόνητη εμμονή στον καθωσπρεπισμό· έναν πατέρα ιδιόρρυθμο, οξύθυμο, ερωτύλο, που είτε απουσίαζε στο εξωτερικό είτε χωνόταν στα χαρτιά του· μια μάνα όμορφη, έξυπνη, μπριόζα, αλλά συνεχώς αποδοκιμαστική απέναντι στην κόρη της· έναν παππού στεγνό και χωρίς επιείκεια· κι από κοντά τις υπηρέτριες που ισορροπούσαν ένα εκρηκτικό σύστημα, τις εύπιστες παρακόρες, τους περιθωριοποιημένους «κρυπτοκομμουνιστάς» παππούδες της μητρικής πλευράς που ήξεραν να γλεντούν, τις βαρετές Γαλλίδες δασκάλες, τη θυρωρό- σανίδα σωτηρίας και τον εξυπηρετικό κρυπτο-προαγωγό. Όλοι μπερδεύονται στα συναισθήματα της αφηγήτριας, που ξαναζεί τα τραύματά της όχι πια για να τα ξορκίσει αλλά για να ξαναβρεί αυτά που την κάνουν σήμερα διαφορετική.

Μαρία Ευσταθιάδη- Μαρίνα Καραγάτση. Και οι δύο επεξεργάστηκαν μυθοπλαστικά τις αναμνήσεις και τις εμπειρίες τους, γράφοντας για τους προικισμένους και δυσπρόσιτους πατεράδες τους- τον νομικό και τον μυθιστοριογράφο – με φόντο την Αθήνα του ΄50. Και οι δύο με διάθεση κριτική, αλλά όχι αποκαθηλωτική. Και οι δύο προχωρούν σε γενναίες εξομολογήσεις και αποκαλύψεις, που όμως δεν επιτρέπουν κουτσομπολιά. Δόκιμη συγγραφέας η μία, πρωτοεμφανιζόμενη στα 72 της η άλλη, καταφέρνουν την προσωπική τους ιστορία να την επινοήσουν απ΄ την αρχή και να την καταστήσουν ενδιαφέρουσα για όλους, ερήμην μάλιστα των επώνυμων ηρώων τους. Και παρότι δεν μοιάζουν καθόλου, το κατακερματισμένο και αυτο-αναφορικό Κόκκινο ξενοδοχείο (Κέδρος) και το μυθιστορηματικό και μεγαλύτερης πνοής Ευχαριστημένο (Άγρα) είναι κατά κάποιον τρόπο συμπληρωματικά. Διότι το «εγώ» που είναι καταχωνιασμένο στο βιβλίο της Καραγάτση αναλύεται συστηματικά στο βιβλίο της Ευσταθιάδη· και διότι η Καραγάτση εστιάζει στους άλλους, ερμηνεύοντας τους δικούς της ανθρώπους που την επηρέασαν, ενώ η Ευσταθιάδη εστιάζει στον εαυτό της, ερμηνεύοντας τα χούγια της όπως διαμορφώθηκαν από το οικογενειακό της περιβάλλον. Παραδέχεται μάλιστα ότι από την απουσία του πατέρα της κληρονόμησε μια επιθυμία συνεχούς φυγής. Όπως επίσης ότι «η ιδέα του ζευγαριού ήταν εκ των πραγμάτων για μένα τελείως άγνωστη, κάτι παράδοξο, (…) και η οικογενειακή ατμόσφαιρα, η οικογενειακή μαρμελάδα, μού προκαλεί αλλεργία». Αν λοιπόν το γράψιμο είναι για τους περισσότερους συγγραφείς ένας τρόπος να αποδιώξουν τα δαιμόνιά τους, για τα δύο αυτά προνομιούχα κορίτσια που λαχταρούσαν τρυφερότητα, αποδεικνύεται ένας τρόπος να συμφιλιωθούν μαζί τους.

Ανομολόγητες αλήθειες θα εξακολουθήσουν φυσικά να υπάρχουν στις οικογενειακές αφηγήσεις. Και οι αποσιωπήσεις των συγγραφέων, πάντα θα χρωματίζουν τις αποκαλύψεις τους με φανταστικές αποχρώσεις. Η Ευσταθιάδη το λέει μάλιστα ανοιχτά: «κι όταν εκμυστηρεύεσαι, πάλι ψεύδεσαι». Παρ΄ όλα αυτά, η αυθεντικότητα των βιωμάτων που εξιστορούνται και στα δύο αυτά βιβλία έχει ένα ειδικό βάρος για τον αναγνώστη, και κάνει αλλιώς ερεθιστικά τα λογοτεχνικά κείμενα που προκύπτουν. Το «αληθινό μυθιστόρημα» της Καραγάτση και η ψυχαναλυτική νουβέλα της Ευσταθιάδη έχουν πρόσθετο ενδιαφέρον εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο προσεγγίζουν την ιδιωτική τους περιπέτεια. Όπως το λέει και ο μετρ του φανταστικού Τζέι Τζι Μπάλαρντ, «έτσι καθώς είμαστε πια περικυκλωμένοι από το πλαστό, το ψεύτικο και το κατασκευασμένο, ίσως το χρέος του συγγραφέα να μην είναι πια η επινόηση της μυθοπλασίας, αλλά η επινόηση της πραγματικότητας».