Οι αρχαίοι ημών ως συνομιλητές

ΕΙΝΑΙ ΜΕΓΑΛΗ ΤΙΜΗ ΓΙΑ ΜΕΝΑ ΠΟΥ Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ
Ι. ΔΕΣΠΟΤΟΠΟΥΛΟΣ ΑΣΧΟΛΗΘΗΚΕ
ΜΕ ΤΟ ΣΥΝΤΟΜΟ
ΠΟΡΤΡΕΤΟ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΗ
ΠΟΥ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΑ ΣΤΟ «ΒΙΒΛΙΟΔΡΟΜΙΟ»
ΤΗΣ 9ΗΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ
2008. ΚΑΙ ΔΕΝ ΕΝΝΟΩ ΒΕΒΑΙΑ
ΤΑ ΟΣΑ ΤΙΜΗΤΙΚΑ ΣΗΜΕΙΩΝΕΙ
ΓΙΑ ΤΗ ΓΡΑΦΗ ΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΙΚΕΙΩΣΗ
ΜΟΥ ΜΕ ΤΟ ΘΕΜΑ ΣΤΗΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗ
ΤΟΥ ΠΟΥ ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΣΤΟ «ΒΙΒΛΙΟΔΡΟΜΙΟ» ΤΗΣ 23ΗΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2008
Αναφέρομαι κυρίως στο γεγονός ότι κάποιος σαν τον ακαδημαϊκό Δεσποτόπουλο μπαίνει στον κόπο να παρέμβει δημόσια για να σχολιάσει το γραπτό μου. Το γεγονός αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν σκεφθεί κανείς ότι το θέμα, ο Σωκράτης, τον έχει απασχολήσει τον ίδιον από την περίοδο της εφηβείας του και ότι ο ίδιος έχει αφιερώσει σημαντικό τμήμα του έργου του σ΄ αυτό.

Δεν χρειάζεται να πω περισσότερα για αυτά που μας βαρύνουν, για την απουσία δημόσιου διαλόγου, για την απέραντη ερημιά της πνευματικής μας ζωής και για τη μεγάλη ανακούφιση που αισθάνεται ο καθένας από μας όταν απέναντί του σταθεί κάποιος «συνομιλητής», ο οποίος του απευθύνεται με την αυτοπεποίθηση που του προσφέρει το ίδιο του το έργο.

Θέλω να προσθέσω πως το έργο και η παρουσία του Κωνσταντίνου Ι. Δεσποτόπουλου αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία διότι υπήρξε από εκείνους τους ελάχιστους που τόλμησαν να κοιτάξουν την ελληνική αρχαιότητα κατάματα και να συνομιλήσουν μαζί της «επί ίσοις όροις» σε δεκαετίες που «οι αρχαίοι ημών» έπεφταν ηρωικώς μαχόμενοι στο πεδίο των ιδεολογικών στρεβλώσεων «ημών των νεωτέρων». Κι αυτό, από μόνο του, έχει ιδιαίτερη σημασία. Ας έρθουμε τώρα στην ουσία των παρατηρήσεων. Κατ΄ αρχάς θέλω να ξεκαθαρίσω πως η προσέγγιση της ελληνικής αρχαιότητας που επιχειρώ, μυθιστορηματική κατά κύριο λόγο, δεν ενέχει καμία πρόθεση απομυθοποίησης και αποκαθήλωσης προτύπων. Η «απομυθοποίηση» είναι ένας από τους μεγάλους μύθους της μετανεωτερικότητας που βαυκαλίζεται θεωρώντας την Ιστορία ένα είδος χαρτοπαίγνιου το οποίο μπορεί να αποφέρει κέρδη σε όσους έχουν το θάρρος, ή το θράσος, να ποντάρουν. Πιστεύει δηλαδή πως όλα τα άλλα είναι «παιχνίδι» και κρατάει για τον εαυτό της τον αποκλειστικό ρόλο του παίκτη.

Όσο για τα περίφημα «πρότυπα», θεωρώ πως η αποκατάστασή τους, και όχι η αποκαθήλωσή τους η οποία ήδη επιχειρείται σε παγκόσμια κλίμακα, θα μπορούσε να αποτελέσει τον στόχο ενός πολύ σοβαρού πολιτισμικού προγράμματος το οποίο, ενδεχομένως, να έβγαζε και την Ευρώπη από τα σημερινά πολιτικά της αδιέξοδα. Πιστεύω όμως ότι η αποκατάσταση των διανοητικών και των δημιουργικών προτύπων, η οποία προϋποθέτει και σεβασμό και θαυμασμό απέναντί τους, προκειμένου να είναι πειστική οφείλει να λάβει υπ΄ όψιν της και τη σύγχρονη εμπειρία.

Δεν είναι, στο κάτω κάτω, πρώτη φορά που γίνεται αυτό. Το έκαναν οι Ρωμαίοι σχολιάζοντας τους Έλληνες, το έκανε και ο Μονταίνιος λέγοντας πως δεν μπορεί να καταλάβει τον Σωκράτη που δέχτηκε να πιει το κώνειο αντί να δραπετεύσει, κάτι που προφανώς θα επέλεγε να κάνει ο ίδιος. Το μεγάλο πλεονέκτημα, και η μεγάλη δύναμη των Ελλήνων, απέναντι σε άλλους μεγάλους πολιτισμούς είναι ότι, με το έργο τους, τοποθετούνται απέναντί μας ως συνομιλητές σε έναν διάλογο, χωρίς να χάνουν τον ρόλο του προτύπου. Πώς γίνεται αυτό; Γι΄ αυτό μιλάμε για θαύμα.

Όταν λέω λοιπόν ότι ο Σωκράτης ενδεχομένως να πήρε την απόφαση να πιει το κώνειο και να μη δραπετεύσει «επειδή ο ίδιος αισθανόταν ένοχος απέναντι στην πόλη του», μπορεί να συμπεριφέρομαι ως μυθιστοριογράφος, που του αρέσει να δοκιμάζει εικασίες, έχω όμως υπ΄ όψιν μου και ορισμένα ιστορικά δεδομένα. Δεν μπορώ να παραγνωρίσω, φερ΄ ειπείν, το γεγονός ότι ο Ξενοφών, στα Απομνημονεύματά του, αισθάνεται την ανάγκη να απολογηθεί, για λογαριασμό του δασκάλου του Σωκράτη, και για τον Αλκιβιάδη και για τον Κριτία.

Δεν μπορεί ο ίδιος ο Σωκράτης, όταν βρέθηκε στον ρόλο του κατηγορουμένου, να μη σκέφθηκε ότι οι δύο μεγάλες πολιτικές τερατογενέσεις της Αθήνας ήταν, ας το πούμε έτσι, πνευματικά του παιδιά. Ο Αλκιβιάδης κόντεψε να καταστρέψει την Αθήνα με τη Σικελική εκστρατεία και τα όσα ακολούθησαν, ο δε Κριτίας βύθισε την πόλη στο αίμα ως επικεφαλής των «Τριάκοντα Τυράννων», ενός από τα πιο καταστροφικά καθεστώτα που γνωρίζουμε από την Ιστορία.

Ο Σωκράτης είχε πολλούς λόγους να μην αισθάνεται «άνετα» απέναντι στην πόλη του