Η ευθύγραμμη πτήση του ορτυκιού

ΣΤΗΝ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΤΟΥ 416 Π.Χ., ΝΙΚΗΣΕ ΣΤΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ ΑΡΜΑΤΟΔΡΟΜΙΑΣ. ΑΝΙΨΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ, ΜΑΘΗΤΗΣ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΗ, ΩΡΑΙΟΣ ΣΑΝ ΘΕΟΣ, ΕΚΚΕΝΤΡΙΚΟΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΔΟΞΟΣ, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΜΦΙΛΕΓΟΜΕΝΗ ΠΟΥ ΑΛΛΑΞΕ ΠΟΛΛΕΣ ΦΟΡΕΣ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟ ΚΑΙ ΠΡΟΔΩΣΕ ΕΝΑΛΛΑΞ ΑΘΗΝΑΙΟΥΣ, ΣΠΑΡΤΙΑΤΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΣΕΣ, Ο ΑΛΚΙΒΙΑΔΗΣ (450-404 Π.Χ.) ΕΠΑΙΞΕ ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΡΟΛΟ ΣΤΟΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΑΚΟ ΠΟΛΕΜΟ ΩΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΩΣ ΣΤΡΑΤΗΓΟΣ ΚΑΙ ΠΕΘΑΝΕ ΔΟΛΟΦΟΝΗΜΕΝΟΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΤΡΟΠΗ ΤΟΥ ΣΠΑΡΤΙΑΤΗ ΛΥΣΑΝΔΡΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΤΡΙΑΚΟΝΤΑ ΤΥΡΑΝΝΩΝ. Ο ΘΩΜΑΣ ΣΚΑΣΣΗΣ ΜΠΑΙΝΕΙ ΣΤΟ ΠΕΤΣΙ ΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟΝ ΨΥΧΟΓΡΑΦΕΙ.

Με ηρεμεί η θάλασσα. Δεν είναι ο παφλασμός, το λίκνισμα, το φούσκωμα του ιστίου, αλλά ο δρόμος ο ανοιχτός, ο ορίζοντας που αφήνεις πίσω και ο ορίζοντας που ανοίγεται μπροστά. Μέγα μάθημα η δύναμη του νερού, το μένος του ανέμου: να μην πηγαίνεις κόντρα στον καιρό, μα και να ξέρεις να τον ξεγελάς με τη λοξή πορεία.

Έχω δεξιά μου τις ακτές της Ιωνίας, τις ελληνίδες πόλεις· πίσω, διακρίνονται ακόμα οι κατάφυτες κορυφές της Σάμου. Και εγώ τραβώ για τα μέρη της Θρακικής. Φρόντισα εγκαίρως για καταφύγιο- διοικείν ίσον προνοείν. Εκεί με περιμένουν τείχη γερά και άντρες που την ανδρεία τους κατευθύνει το χέρι που δίνει τους οβολούς. Τρεις δίναμε εμείς σε κάθε οπλίτη, τέσσερις οι Σπαρτιάτες με τα λεφτά του Σατράπη. Γοήτεψε, λένε, ο Λύσανδρος τον γιο του Βασιλέα, τον Κύρο. Ξέρουμε δα από τέτοιες «γοητείες»- ας μην τους είχα βάλει εγώ στον νου πώς να πολιτεύονται ανάμεσα σε Σπάρτη και Αθήνα… Μα τώρα πάνε αυτά. Τώρα φεύγω ξανά- με ανάγκασαν.

Δεν πάει χρόνος που στις 5 του Θαργηλιώνος, ανήμερα των Πλυντηρίων, με δέχτηκε η πόλη με ενθουσιασμό ύστερα από οκτώ ενιαυτούς στην εξορία· τον Βοηδρομιώνα τους οδήγησα πεζή στην Ελευσίνα, πομπή με όλη την παλιά ιεροτελεστία κάτω από τη μύτη του Άγι, που δεν τόλμησε να βγει από τη Δεκέλεια. Τότε από ιερόσυλο με αναγόρευσαν ιεροφάντη· τώρα με καθαίρεσαν από στρατηγό γιατί έκανε την απερισκεψία ο Αντίοχος να προκαλέσει τον στόλο των Σπαρτιατών. Και του είχα πει: «Ό,τι κι αν γίνει, δεν θα επιτεθείς στον Λύσανδρο. Θα με περιμένεις». Δεν με άκουσε. Ο ζήλος του ανόητου είναι χειρότερος από την τόλμη του αλαζόνα. Και μήπως κυνηγούσα τις ηδονές; Για να βρω χρήματα έτρεχα στην Καρία, για την Αθήνα, για τα άδεια ταμεία του στόλου- πώς να πολεμήσεις αλλιώς τους Λακεδαιμόνιους;

Δεν είναι η πρώτη φορά που τους γυρνώ την πλάτη. Ποτέ δεν με έδιωξαν αυτοί- εγώ φεύγω. Και πάλι θα με ζητήσουν, μόλις σφιχτούν. Ανάγκα και θεοί πείθονται. Δεν πάω όμως να δώσω λόγο γιατί άφησα επικεφαλής του στόλου έναν απλό κυβερνήτη. Όπως δεν πήγα τότε που έστειλαν τη Σαλαμινία στη Σικελία να με φέρει πίσω να δικαστώ για τα «Μυστήρια» που είχα, τάχα, παρωδήσει. Μπλέξαν και τις Ερμές μαζί, βρήκανε ψευδομάρτυρες, με κατηγόρησαν για προσβολή του θρησκευτικού αισθήματος του λαού. Εγώ ζήτησα να ξεκαθαρίσουν όλα αμέσως, να απολογηθώ πριν κινήσει η εκστρατεία. Όχι, λέει, δεν είναι βιάση τώρα. Πάτε με το καλό, κι όταν γυρίσετε νικητές και τροπαιούχοι… Εμ βέβαια! Για ποια δίκη να μιλάμε όταν είχα με το μέρος μου τον στρατό, και τον λαό ξεσηκωμένο με το όραμα των νέων κατακτήσεων. Θα αγόρευα και θα κρέμονταν, όπως πάντα, από τα χείλη μου. Μια ακόμη άσκηση ύφους που θα γινόταν κόλαφος για κάτι φανατισμένες μετριότητες σαν τον Πείσανδρο και τους ομοίους του. Ενώ τώρα που έχουν φουσκώσει τα μυαλά του κοσμάκη…

Ακολούθησα κι εγώ τη Σαλαμινία με τη δική μου τριήρη (ήρθαν με το μαλακό, δεν τόλμησαν καν να με αγγίξουν, αλλά κατάλαβα πού το πήγαιναν με αυτές τις «εξηγήσεις»- στην Αθήνα έπεφταν κεφάλια) και στο Θούριο τους άφησα πλοίο και κωπηλάτες για να με θυμούνται κι έφυγα για το Άργος κι έπειτα τη Σπάρτη- παντού είχα ανθρώπους. Όχι θα καθόμουν να με λοιδορούν. Τουλάχιστον ο Νικίας τα έλεγε μπροστά μου: «Καμαρώνει που τον εκλέξατε στρατηγό», τους έλεγε, «και σας παροτρύνει να επιχειρήσετε την εκστρατεία, μη λογαριάζοντας παρά το δικό του συμφέρον. Άλλωστε είναι πολύ νέος για αρχηγός». Μάλιστα, σοφέ μου, αναβλητικέ στρατηγέ. Εσύ, όλο φρόνηση, ήσουν υπέρ της ειρήνης· εγώ, όλο φλόγα, υπέρ της Αθήνας. «Αυτά κατόρθωσαν τα νιάτα μου», σηκώθηκα και τους είπα. «Βρήκα τα λόγια τα σωστά για να δημιουργήσω δεσμούς με πολιτείες της Πελοποννήσου, κι ο ενθουσιασμός μου τις παρέσυρε να με ακολουθήσουν». Πάντοτε αμφέβαλλα για την καλή πίστη της Σπάρτης. Γιατί είναι απόλυτος νόμος της φύσης να επιβάλλει κανείς την εξουσία του αν έχει τη δύναμη να το πετύχει- μήπως και οι θεοί το ίδιο δεν κάνουν;

Ο λαός διψά για ενθουσιασμό, περηφάνια, προοπτική- τον δρόμο που του άνοιγα εγώ. Κινούσαμε την εκστρατεία δήθεν για να βοηθήσουμε τη Σεγέστα κατά του Σελινούντα, όλοι όμως ήξεραν πως ευρύτερο σχέδιο ήταν να καταληφθούν οι Συρακούσες κι ολόκληρο το νησί: «της πάσης άρξαι». Να κάνουμε δικό μας τον σιτοβολώνα. Στον νου μου ωστόσο υπήρχε έτοιμο το μεγάλο σχέδιο: Λιβύη και Καρχηδόνα. Έπειτα με νέες δυνάμεις και πόρους θα ερχόταν η ώρα της Πελοποννήσου. Τι να καταλάβεις από όλα αυτά εσύ, Νικία, που φόρεσες στον δισταγμό της ηλικίας το προσωπείο της σύνεσης; «Σπάνια πετυχαίνει όποιος κινείται από το πάθος, ενώ πολλά μπορεί να πετύχει όταν ενεργεί με προβλεπτικότητα», διακήρυττες. Άνδρας που πέρασε τα 50 καλό είναι να αποτραβιέται στα κτήματά του, λέω εγώ. Οι νέοι που σχεδίαζαν στην άμμο της παλαίστρας τη Σικελία και τις απέναντι ακτές της Αφρικής κι ολημερίς γι΄ αυτά μιλούσαν, αυτοί καταλάβαιναν πως η ζωή δεν παίρνει αναβολή.

Η δόξα η δική μου ήταν συνυφασμένη με την επικυριαρχία και το κύρος της Αθήνας σε όλη τη Μεσόγειο. Το ξέρω ότι υπήρχαν αρκετοί που με φθονούσαν. Ας όψονται τα νεανικά «παραπτώματα». Αλλά όπως έλεγε και ο Περικλής: «Όποιος επιδιώκει μεγάλους σκοπούς κι αποδέχεται να προκαλεί το μίσος, ορθά σκέφτεται». Σε παραδέχομαι πάντως, Νικία· στην ασάφεια της διατύπωσης: «Να λάβουν στη Σικελία όλα τα μέτρα που θα θεωρούσαν εξυπηρετικά για τα συμφέροντα της Αθήνας» μυρίστηκες την παγίδα.

Ήσουν το αντίπαλον δέος, αλλά σε συμπαθούσα. Ύστερα μάλιστα από την κρυφή συνεννόησή μας που έφερε το όνομα του ποταπού Υπέρβολου πρώτο στα όστρακα, ανέβηκες πολύ στην εκτίμησή μου. Είδε έτσι ο έμπορος των λυχναριών τι θα πει να απεργάζεται τον εξοστρακισμό του Αλκιβιάδη, γιου του Κλεινία. Έτσι καταργήσαμε μαζί το βλακώδες αυτό μέτρο, από το οποίο δεν είχαν γλιτώσει ούτε ο Μιλτιάδης, ούτε ο Θεμιστοκλής, ούτε εκείνος ο αφελής ο «δίκαιος». Όμως τι σου ΄λαχε κι εσένα, κακομοίρη μου! Συναρχηγοί της εκστρατείας οι τρεις μας, κι έμεινες με τον γενναίο γέρο- Λάμαχο που δεν είχε επιρροή, όντας φτωχός, να φέρεις εις αίσιο πέρας μια εκστρατεία στην επιτυχία της οποίας ουδέποτε πίστεψες. Μεγαλύτερη τιμωρία δεν θα μπορούσαν να σου επιβάλουν οι θεοί.

Λέγανε μετά ότι ο λαός φοβήθηκε την περιφρόνηση στους νόμους που έδειξα στην ιδιωτική ζωή μου. Μα τα σκάνδαλα προκαλούν θόρυβο (στον λαό), ο θόρυβος γεννά το γόητρο (στα μάτια του λαού) και το γόητρο οδηγεί στην εξουσία (επί του λαού), γιατί έτσι βούλεται ο λαός- αυτή είναι η «μωρία που αποκαλείται δημοκρατία» (καλά, αυτό το είπα στους Σπαρτιάτες- κι έπιασε!) Τον συνετό πάντως, και γνωστός να γίνει, κανείς δεν τον θέλει για αρχηγό. Αν δεν φορούσα την πορφύρα στην αγορά, αν δεν μεθούσα και δεν προκαλούσα στα συμπόσια, αν δεν έπαιζα με τους επίδοξους εραστές μου, αν δεν ήμουν παράτολμος κι ορμητικός, αν δεν σκορπούσα χρήματα σε τριηραρχίες και χορηγίες, αν τα άρματά μου δεν με είχαν στεφανώσει με τρεις νίκες στην Ολυμπία, αν δεν είχα πάρει μαθήματα εξουσίας από μικρός στο σπίτι του Περικλή και μαθήματα πειθούς με σοφιστές γερούς, αν η γενιά του πατέρα μου δεν κρατούσε από τον Αίαντα και της μητέρας μου από τον Κλεισθένη… αν δεν είχε ξεφύγει από την τσέπη του ιματίου μου εκείνο το ορτύκι την πρώτη φορά που στάθηκα ενώπιον του λαού… δεν θα τολμούσα να πω στην εκκλησία του Δήμου ότι «δεν είναι αδίκημα όταν κανείς, έχοντας συνείδηση της υπεροχής του, αρνείται να θεωρεί τον εαυτό του ίσο με τους άλλους, αφού κι εκείνος που αποτυγχάνει δεν μοιράζεται με κανέναν τη δυστυχία του». Έτσι είναι, Νικία: Ούτε η δημοκρατία αναδεικνύει τον ίσο μεταξύ ίσων· αυτόν που υπερέχει λατρεύει.

Ωστόσο, δεν κολάκεψα ποτέ το μέγα πλήθος στην Αθήνα ούτε τους άριστους στη Σπάρτη- μόνο τον Τισσαφέρνη παίνεψα, γιατί αυτός είναι ο τρόπος της Ανατολής. Τους πλάνεψα, ναι, τους έπεισα, με επιχειρήματα όμως, με λογική, με αυτά που ήθελαν να ακούσουν· διάνθιζα τις δημηγορίες μου με προτάσεις, συμβουλές, αποκαλύψεις. Και είχα απέναντί μου δεισιδαίμονες, ημιμαθείς, θρησκόληπτους, ανθρώπους που ο ορθολογισμός των σοφιστών δεν είχε καν αγγίξει, ενώ τα διδάγματα των τραγικών μόνο φόβο τους ενέπνεαν. Στη Λακεδαίμονα πάλι, πρώτα εξήρα τον δημοκρατισμό της ολιγαρχίας. «Είναι γνωστό», τους είπα, «πως ονομάζεται δημοκρατία ό,τι είναι αντίθετο προς την απολυταρχία». Μετά απόσεισα τη ρετσινιά του προδότη με ένα επιχείρημα κάλλιστο σαν τον Παρθενώνα: «Καλός πατριώτης δεν είναι εκείνος, ο οποίος αφού έχασε άδικα την πατρίδα του, αρνείται να βαδίσει εναντίον της, αλλά εκείνος που προσπαθεί να την ανακτήσει με κάθε τρόπο». Τέλος, ξύρισα το κεφάλι μου, έφαγα κριθαρόψωμο και μέλανα ζωμό, έκανα κρύα λουτρά, όπως εκείνοι. Δεν ήταν προσποίηση, ήταν δύναμη. Μπορώ να ζήσω όπως εσείς, αλλά μπορώ κι αλλιώς, που εσείς δεν μπορείτε. Και είχα πάντοτε κάτι να δώσω σε όλους. «Θα σας φανώ πιο χρήσιμος από όσο σας έβλαψα», ιδού το μυστικό.

Όπου κι αν βρεθώ, το ίδιο θα συμβεί. Τώρα τραβάω για τη Θράκη, αλλά θα έρθει η μέρα που οι Αθηναίοι θα με εκλιπαρούν ξανά, γιατί θα τους έχω πείσει πως μόνο εγώ μπορώ να τους προσφέρω ό,τι τους λείπει. Η τέχνη του εφικτού στηρίζεται στην προβολή του ανέφικτου.

Μόνος μου παίζω. (Αυτό το κατάλαβα από τότε που έπεφτε σιωπή μόλις εμφανιζόμουν, έφηβος, ανάμεσα στους άντρες.) Μόνος μου κατέστρωσα το σχέδιο για την παντοκρατορία της Αθήνας. Κι όταν οι συμπατριώτες μου με καταδίκασαν σε θάνατο και δήμευσαν την περιουσία μου, μόνος μου το ξήλωσα, δασκαλεύοντας τους Σπαρτιάτες τι να κάνουν στη Σικελία, στη Δεκέλεια ή με τον Πέρση. Και όταν ξεσήκωνα για χάρη τους πια Χίο, Κλαζομενές, Μίλητο κι Έφεσο, και μου μήνυσαν πως ερχόταν εντολή από τη Σπάρτη να με σκοτώσουν (ας όψεται ο βασιλιάς τους, ο Άγις), μόνος μου πήγα στον Τισσαφέρνη και του έδειξα πώς να κρατά σε ίση δύναμη και τους δύο εμπόλεμους μέχρι να εξαντληθούν. Όταν μάθεις τους κανόνες του παιχνιδιού, είναι εύκολο- ίδια παντού τα ανθρώπινα.

Ποιος έγινε μέγας σε δυο αντιμαχόμενες πολιτείες εν καιρώ πολέμου; Ποιον εξόριστο υπαινίσσεται στις Φοίνισσες ο Ευριπίδης; Ποιος έδωσε το όνομά του στον ωραιότερο κήπο του Τισσαφέρνη; Ποιος γύρισε πάλι στρατηγός στην πόλη που έβλαψε; Αντίπαλο έχω μόνο τον εαυτό μου. Η τεθλασμένη πορεία του βίου μου, που ενώνει τόσα μέρη, τόσες νίκες, τόσα κορμιά, έχει ένα κέντρο. Άλλοι το είπαν φιλοδοξία, άλλοι αλαζονεία, ιδιοτέλεια, έλλειψη αυτοσυγκράτησης· εγώ το λέω αφόρητο κενό της πλήξης. Της πλήξης να μην έχεις δίπλα σου σύντροφο ισάξιο να συνδιαλέγεσαι.

Κι όμως υπήρξε ένας, νικητής όλων στο πνεύμα, μα δεν τον άκουσα- δεν συμφιλιώθηκα μαζί του. Κι αυτός δεν θέλησε να με κρατήσει· ήταν πολύ ελεύθερος και αυτάρκης. Πολεμήσαμε πλάι πλάι στην Ποτίδαια και στο Δήλιο. Παλέψαμε γυμνοί, σώμα με σώμα, στην παλαίστρα.

Ήπιαμε ξαπλωμένοι στα ανάκλιντρα των συμποσίων. Συζητήσαμε μέρες και νύχτες. Κοιμηθήκαμε μαζί και αντί να απλώσει χέρι, μου μιλούσε για την εσωτερική ομορφιά. Με κατηγόρησε πως δεν φροντίζω για τον εαυτό μου, αλλά ασχολούμαι με των Αθηναίων τις υποθέσεις- αυτόν δεν τον τραβούσε η πολιτική, ήθελε τη δικαιοσύνη αντίβαρο της φιλοδοξίας. Μου προέβλεψε όμως δύναμη μεγάλη. Στο μόνο που δεν είχε δίκιο ήταν ο φόβος μήπως η δύναμη της πόλης νικούσε τελικά κι εμένα κι αυτόν. Έπεσες έξω, δάσκαλε Σωκράτη. Κι εσύ σεβαστός διάγεις στην Αθήνα, κι εγώ αλώβητος πορεύομαι στον κόσμο.

Και βρήκαν τώρα να με κατηγορήσουν γιατί έχρισα αρχηγό στη Σάμο τον καλό μου, τον απερίσκεπτο Αντίοχο και χάσαμε μια χούφτα τριήρεις. Μα ήταν φίλος μιας ζωής, εταίρος στις κραιπάλες, έμπιστος. Ήταν δικός μου από εκείνη την ημέρα που πρωτανέβηκα στο βήμα και πετάχτηκε το ορτύκι από το ιμάτιό μου, κι έτσι όπως πετούσε ευθεία, ενάμισι μέτρο πάνω από τη γη, έδωσε μια και το έπιασε. Κι όλος ο κόσμος αλάλαζε από ενθουσιασμό… Ο πρώτος μου θρίαμβος.

Συγγραφέας, δικηγόρος, και δόκιμος μεταφραστής, ο Θωμάς Σκάσσης αναφέρεται συχνά στο έργο του σε γεγονότα του παρελθόντος για να σχολιάσει έμμεσα τη σημερινή πραγματικότητα. Ιδιαίτερα στο πλέον πρόσφατο μυθιστόρημά του, το «Ρολόι της σκιάς» (Πόλις) συνδυάζει ιστορικά πρόσωπα- Ναπολέων, Έλγιν, Κοραής, Ρήγας- με μυθιστορηματικούς ήρωες.

Λέγανε μετά ότι ο λαός φοβήθηκε την περιφρόνηση στους νόμους που έδειξα στην ιδιωτική ζωή μου. Μα τα σκάνδαλα προκαλούν θόρυβο (στον λαό), ο θόρυβος γεννά το γόητρο (στα μάτια του λαού) και το γόητρο οδηγεί στην εξουσία (επί του λαού), γιατί έτσι βούλεται ο λαός – αυτή είναι η «μωρία που αποκαλείται δημοκρατία» (καλά, αυτό το είπα στους Σπαρτιάτες- και έπιασε!)