Μεταξύ παλιού και νέου

Όπως έγραφα παλιότερα χαρακτηρίζοντας το έργο του Γκολντόνι, ο Ιταλός θεατράνθρωπος ήταν ένας μάστορας της μεθορίου, του «μεταξύ»
Oι δύο περίοδοι του έργου του Γκολντόνι, η ιταλική και η γαλλική, σημαδεύονται από τις εκατέρωθεν συγχύσεις των δύο παραδόσεων… Όταν στην Ιταλία η κωμωδία έχει εγκαταλείψει τον επαγγελματικό φορμαλισμό της Κομέντια ντελ Άρτε, στη Γ αλλία ισχύει ακόμα ως «μοντερνισμός» αυτός ο φορμαλιστικός, ο τυπικός θεατρισμός. Και στις δύο πρωτεύουσες του θεάτρου του 18ου αιώνα, ο Γκολντόνι είναι αιρετικός, ακριβώς γιατί παραμένει «μεταξύ». Ο ισοπεδωτικός τρόπος που ο σημερινός σκηνοθετισμός αντιμετωπίζει τον Γκολντόνι είναι άλλη μία αυθαιρεσία εναντίον ενός έργου που είναι συνθετότερο απ΄ ό,τι φαντάζονται οι απλουστευτικοί μετα-μοντέρνοι. Οι τύποι και οι κώδικες της Κομέντια ντελ Άρτε είναι μακρά και επώδυνη επεξεργασία αιώνων. Η ιστορία τους αρχίζει από τη νέα Αττική Κωμωδία και τον Μένανδρο, ύστερα έρχεται η πυκνή και πάγια τυποποίηση του Πλαύτου, η λογιότερη κωδικοποίηση του Τερέντιου. Η λόγια κωμωδία της Αναγέννησης, η Κομέντια Ερουντίτα, αναδιπλώνει την παράδοση του Μενάνδρου και του Πλαύτου, ενώ, παράλληλα, η συντεχνία των μίμων, απλουστεύοντας, λειαίνοντας και συστηματοποιώντας τα μοτίβα, οργανώνουν το επαγγελματικό θέατρο με βάση τον «οργανωμένο» αυτοσχεδιασμό. Αυτού του είδους ο αυτοσχεδιασμός είναι συγκεκριμένες επιλογές τρόπων μέσα σε ελεγχόμενες και κοινοπαράδοτες φόρμες. Όταν η Κομέντια ντελ Άρτε από τις θεατρικές φαμίλιες πέρασε στη γραπτή διατύπωση της παραδεδομένης τυπικότητας με τον Γκότσι, στέγνωσε από τη μια την ευφορία του αυτοσχεδιασμού και από την άλλη έδειξε το παγωμένο όστρακο της διατύπωσής της.

Ο Γκολντόνι έκανε ένα ταξίδι επιστροφής. Έψαξε και βρήκε πίσω από τους παγωμένους τύπους την ουσία. Είναι ο σοφός μάστορας που ισορρόπησε αυτές τις δύο τάσεις που έχει κάθε μεγάλη τέχνη, την τάση να αποτυπώνει την πραγματικότητα και την τάση να τυποποιεί και να γενικεύει.

Η «Λοκαντιέρα» είναι ένα έργο μεθοριακό. Οι δύο τάσεις παντρεύονται και δημιουργικά γεννοβολούν ένα ευφρόσυνο τέκνο, ζωντανό και αυθεντικό, φτυστός ο κόσμος του παρόντος αλλά μ΄ όλα του τα σουσούμια της οικογενειακής του καταγωγής. Έτσι στη «Λοκαντιέρα» διασώζονται με αδρές χαράξεις τύποι της Κομέντια αλλά οι συνθήκες και οι τρόποι που οι τύποι αυτοί αντιδρούν, εγγράφονται όχι στις κωδικοποιημένες συμπεριφορές της θεατρικής παράδοσης, αλλά στα κοινωνικά και οικονομικά συμφραζόμενα της εποχής που ο Γκολντόνι γράφει.

Είναι και η εποχή αυτή μεθοριακή, «μεταξύ», η παλιά τάξη των ευγενών έχει πλέον τινάξει τα πέταλα. Από την παλιά αριστοκρατία έχουν μείνει μόνο οι

ΙΝFΟ

Η «Λοκαντιέρα» περιοδεύει ανά την Ελλάδα. Επόμενες παραστάσεις: 20/8 Δήμος Θεστιέων, 22/8 Θέρμο.

τίτλοι, αν μάλιστα μερικοί τίτλοι δεν έχουν αγοραστεί από ξεπερασμένες οικογένειες και ανήκουν πλέον σε ανερχόμενους μεγαλοαστούς. Λίγα χρόνια αργότερα ο Διονύσιος Σολωμός στην Ιταλία παρίσταται σε αγοραπωλησία, όπου ο πλούσιος αστός αγοράζει τίτλο ευγένειας για τον γάιδαρό του!

Το έξοχο παρέμβλητο επεισόδιο στη «Λοκαντιέρα», όπου δύο λιμασμένες άφραγκες θεατρίνες φορώντας τα κοστούμια παλιών ρόλων αριστοκρατών παριστάνουν τις κόμισσες και τις μαρκησίες για να εξασφαλίζουν στέγη και τροφή, είναι μια πρώτης τάξεως δραματουργική τεχνική όπου τα δύο ζευγάρια του έργου (Κόμης- ΜαρκήσιοςΔύο θεατρίνες) λειτουργούν εκατέρωθεν ως παραμορφωτικά κάτοπτρα.

Από την άλλη, η Μιραντολίνα, η ιδιοκτήτρια πανδοχείου, σε μια εποχή που οι γυναίκες κάνουν τη γενναία έξοδό τους από τον γυναικωνίτη και μετέχουν στην οικονομία της αστικής αγοράς, είναι μια νέα και σπάνια στο παρελθόν επαγγελματίας, που αναλαμβάνει ρίσκα και πρωτοβουλίες που μόνο άντρες άλλοτε αναλάμβαναν.

Διαχειρίζεται ιδιοκτησία, περιουσιακά στοιχεία, σχεδιάζει, προγραμματίζει, τολμά. Ακόμη είναι εκείνη που διαχειρίζεται υπεύθυνα και το ερωτικό παιχνίδι και εκείνη που επιλέγει σύζυγο! Έως τότε στην κωμωδία, η γυναίκα μετέρχονταν τις στρατηγικές του φύλου της για να επιβιώσει σ΄ ένα αρσενικό κόσμο, αλλά η Μιραντολίνα επιστρατεύει τις τεχνικές της για να εξασφαλίσει κέρδη και όχι μόνο ερωτικά, αλλά οικονομικά. Η Λοκαντιέρα είναι μια ανερχόμενη μικροαστή που σε λίγο θα εξελιχθεί σε μεγαλοεπιχειρηματία αστό.

Ανάμεσα στις αυθαδέστατες υπηρέτριες του Μολιέρου και τη Μιραντολίνα υπάρχει μεγάλο χάσμα, γιατί εκείνες δεν παύουν εν τέλει να είναι ενεργούμενα των αφεντάδων, ενώ η Λοκαντιέρα είναι αφεντικό που ανταγωνίζεται στην αγορά άντρες επαγγελματίες.


Βρήκε τον ρυθμό

Μια παράσταση της «Λοκαντιέρας» πρέπει να διασώσει τα ενδιαφέροντα συστατικά που συνθέτουν τη συνταγή της. Και ο Βασίλης Νικολαΐδης με το θίασο του ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου το κατόρθωσε. Οι φιγούρες των ηθοποιών του είχαν εμφανή τα ίχνη της εξέλιξής τους μέσα στους αιώνες. Διέκρινε μάλιστα ο μυημένος, συνειδητά ή ασυνείδητα, θεατής ακόμη και οικείες φιγούρες από τη μετεξέλιξη της γκολντονικής συνταγής στα καθ΄ ημάς (Χουρμούζης, Καπετανάκης, Ξενόπουλος, Σακελλάριος, Ψαθάς).

Από την άλλη, ο Νικολαΐδης διάβασε τα αστικά συμφραζόμενα και τις συμπεριφορές μιας κοινωνίας όχι πλέον οικοσήμων αλλά ομολόγων, μετοχών και σαράφηδων. Εκτός των άλλων, η μουσική παιδεία του τον οδήγησε να βρει τον δεσπόζοντα ρυθμό της κωμωδίας και το τέμπο της. Και κούρδισε μια εύφορη, αεράτη, γεμάτη ευρήματα, ανατροπές και απροσδόκητα παράσταση, αξιοποιώντας την αριστουργηματική δομή του Γκολντόνι.


Νεανικός θίασος που «πετάει»

Ο Γιάννης Μετζικώφ έχτισε ένα τυπικό τού είδους σκηνικό και σχεδίασε έξοχα κοστούμια που περιέγραφαν ως ύφος χαρακτήρα, ρόλο ή τύπο. Ο θίασος είναι σχεδόν νεανικός, χωρίς ευτυχώς κανένα αναγνωρίσιμο τηλεοπτικό στίγμα και στην πλειονότητά του πετάει.

Η μετάφραση της Αγαθής Δημητρούκα έχει νεύρο, ύφος, ρυθμό και ευγλωττία, σύμφυτα όλα με το πρωτότυπο. Έδεσε μάλιστα έξοχα με τη μουσική του Βιβάλντι που κυριαρχούσε στα καπιαμέντα.

Η Μαρία Παρασύρη (Λοκαντιέρα) είναι ηθοποιός με γκελ, ευστροφία και έξοχη κίνηση, ό,τι χρειάζεται για τον ρόλο της Μιραντολίνας. Λάμπει σκηνικά.

Ο Βαγγέλης Ψωμάς (Φαμπρίτσιο) λίγο αμήχανος, αλλά η αμηχανία του πήγε και βρήκε την ανασφάλεια του ρόλου.

Ο Ιππότης παίχτηκε με οίστρο, αλλά και εγγενή σ΄ αυτόν ανεβοκατεβάσματα του συναισθήματος από τον Λευτέρη Ζαμπετάκη. Πρέπει να ρεγουλάρει λίγο την κίνησή του.

Ο Κόμης του Κοτσαρίνη, εύστοχος και ακριβής. Ο Μαρκήσιος όμως του Πάνου Σταθακόπουλου ήταν μια έκπληξη. Αυτός ο ηθοποιός έχει έξοχη αίσθηση της ατάκας, μεγάλο επικοινωνιακό γκελ και μια σπάνια γνώση του θεατρικού χρόνου. Τον περιμένει λαμπρό μέλλον. Έχει κάτι από τον πρώτο Γκιωνάκη, τον Γαλανό και τον Καλογιάννη.

Η ερασιτέχνης κυρία Ντζούρβα (Ορτένσια) ένα χάρμα και η νεαρά Λένα Υφαντή καίρια (Ντεγιανίρα).

Ο έμπειρος Τάσος Κορόζης (υπηρέτης του Ιππότη) λιτός και συνεχώς εντός ρόλου.

Μια καθαρή δουλειά, σεβαστική στην παράδοση του είδους και συνάμα μοντέρνα, αφού κατόρθωσε στο φινάλε να χτυπήσει μια δυσοίωνη, μελαγχολική χορδή, που έφερε στο προσκήνιο μια τεφρή γεύση για τα ανθρώπινα.