Πώς η Εθνική ξανάγινε αντιπροσωπευτική

Μόλις έναν χρόνο μετά το «θαύμα της Λισαβόνας» συνέβη κάτι που έδειξε πεντακάθαρα, σε όποιον το πρόσεξε, ότι ο θρίαμβος δεν θα είχε ανάλογη συνέχεια, ότι η ψυχική και αγωνιστική υπέρβαση είχε ήδη αρχίσει να μετατρέπεται σε σχεδόν ανακουφιστική οπισθοχώρηση και ότι το ΄Εθνος, που είχε αισθανθεί για λίγες στιγμές πως μαζί με το ευρωπαϊκό κύπελλο σήκωνε ψηλά το ίδιο του το μέλλον, ζύγιζε πάλι τον εαυτό του με τα παλιά, ταπεινά γράδα, ό, τι και αν διακήρυσσε η επίσημη ρητορική.

Ποιο ήταν αυτό το συμβάν; Ο Θοδωρής Ζαγοράκης, η ψυχή και το νεύρο της εθνικής ποδοσφαίρου στο Εuro του 2004, ο καλύτερος παίκτης εκείνου του τουρνουά σύμφωνα με ψηφοφορία της UΕFΑ, επέστρεψε στην Ελλάδα έπειτα από μια σύντομη, αποτυχημένη καριέρα σε μια μέτρια ιταλική ομάδα και- αυτό είναι το πιο σημαδιακό- οι οπαδοί της παλιάς του ομάδας, του ΠΑΟΚ, τον υποδέχτηκαν με ξέφρενο ενθουσιασμό για την επανένταξή του στους κόλπους της. Λίγες φορές μια αποτυχία γιορτάστηκε τόσο πανηγυρικά σαν επιτυχία. Όταν διάβασα τα σχετικά ρεπορτάζ, έμεινα άφωνος. Η συμβολική δύναμη του γεγονότος ήταν για μένα τόσο περισσότερο συγκλονιστική όσο συμπύκνωνε σε μια εικόνα πολλά από εκείνα που ήθελα να εκφράσω στο μυθιστόρημα που σχεδίαζα τότε και που έχει να κάνει, μεταξύ άλλων, με αυτή την κυκλική πορεία από και προς την ιστορική μήτρα της συνείδησής μας. Δεν μπορούσα να μην ενσωματώσω αυτή την εικόνα στο μυθιστόρημα.

Η διαδρομή από το Εuro της Ελλάδας στην Ελλάδα του Εuro δεν είναι βέβαια η πορεία από την εθνική δόξα στην εθνική καταισχύνη. Και, παρόλο που αγαπώ τον αθλητισμό, δεν είμαι από εκείνους που πιστεύουν πως μια χώρα κερδίζει πολλά από τις αθλητικές επιτυχίες της ή χάνει από τις αθλητικές αποτυχίες της. Αλλά για το ότι ο αθλητισμός, ιδιαίτερα το ποδόσφαιρο, αποτυπώνει πιο ανάγλυφα από σχεδόν οτιδήποτε άλλο την ατομική και συλλογική νοοτροπία ενός λαού, τις αντίρροπες δυνάμεις και τάσεις που ορίζουν τον τρόπο ύπαρξής του, γι΄ αυτό δεν έχω καμιά αμφιβολία. Οι Βραζιλιάνοι έχουν ένα ανέκδοτο. O Θεός, λέει, αποφάσισε να χαρίσει στη Βραζιλία τους καλύτερους ποδοσφαιριστές στον κόσμο. Όταν οι άλλοι λαοί διαμαρτυρήθηκαν για την αδικία, ο Θεός τούς καθησύχασε: «΄Εννοια σας, θα δώσω στο βραζιλιάνικο ποδόσφαιρο τη χειρότερη διοικητική οργάνωση!» Το ανέκδοτο μεταφράζει με ποδοσφαιρικούς όρους την αντίφαση ανάμεσα στις ατομικές ικανότητες και τις συλλογικές ανικανότητες, ανάμεσα στην προσωπικότητα και το πλαίσιο στο οποίο καλείται να λειτουργήσει, αντίφαση που σε κάποια μέρη του κόσμου- ποιος θα εξαιρούσε από αυτά την Ελλάδα;- σφραγίζει την εθνική ζωή πολύ εντονότερα από ό, τι σε άλλα.

Aυτό, φυσικά, δεν σημαίνει επ΄ ουδενί ότι οι ΄Ελληνες ποδοσφαιριστές είναι εφάμιλλοι των Βραζιλιάνων, αν και στο ζήτημα της οργάνωσης μπορούμε να βρούμε περισσότερες ομοιότητες. Σημαίνει, όμως, ότι οι ποδοσφαιρικές περιπέτειες μιας χώρας είναι απόηχος- μακρινός ίσως, φιλτραρισμένος, αλλά γι΄ αυτό πιο εύληπτος- του συγκεχυμένου θορύβου της εθνικής ζωής. Και στην περίπτωση που κουβεντιάζουμε εδώ, τα φαινόμενα μάς πιέζουν να τα συσχετίσουμε. Δύσκολα, για παράδειγμα, μπορεί κανείς να παραβλέψει την εξόφθαλμη αναλογία της εκπληκτικής πορείας της εθνικής ομάδας το 2004 και του ναυαγίου της το 2008 με το γενικό κλίμα εκσυγχρονιστικής ευφορίας και αυτοπεποίθησης, που επικρατούσε τότε, και τη σημερινή καθολική απογοήτευση, το αίσθημα μαρασμού και εκφυλισμού σε όλα τα επίπεδα. Θα μπορούσε κανείς, ακόμα, να υποστηρίξει ότι, όπως η εθνική αισιοδοξία εκείνης της εποχής (μόλις τέσσερα χρόνια έχουν περάσει, αλλά μας φαίνεται κιόλας πως ήταν μια άλλη εποχή!) βασιζόταν σε τεχνητά δεδομένα, έτσι και ο θρίαμβος της Λισαβόνας ήταν εν πολλοίς μια μαγική εικόνα, για όσους θυμούνται σχετικά καθαρά τα παιχνίδια εκείνου του Εuro. Aυτά σε ό, τι αφορά τις μακροσκοπικές συγκρίσεις. Υπάρχουν, όμως, και κοντινότερα πλάνα, που μας αποκαλύπτουν ακόμα πιο ενδιαφέρουσες αντιστοιχίες. Οι παίκτες που στελέχωσαν την εθνική ομάδα του 2004 ασφυκτιούσαν μέσα στις αναθυμιάσεις του ελληνικού ποδοσφαιρικού τέλματος. Ονειρεύονταν τη φυγή προς τα εμπρός, το άλμα προς ένα ευρωπαϊκό περιβάλλον, όπου θα μπορούσαν επιτέλους να σταδιοδρομήσουν σύμφωνα με τις πραγματικές (ή τις νομιζόμενες) ικανότητές τους. ΄Ελειπε το δραματουργικό σχήμα, η πειστική παράσταση που θα τραβούσε πάνω τους τα μάτια όλου του κόσμου και θα τους ρυμουλκούσε μακριά από το τέλμα. Τους τα εξασφάλισε ένας ξεροκέφαλος Γερμανός προπονητής, που επέβαλε κυριολεκτικά με το στανιό τις οργανωτικές ιδέες του στο ελληνικό ποδοσφαιρικό (και δημοσιογραφικό) κατεστημένο. ΄Εγραφα σ΄ αυτή τη στήλη λίγο μετά το πανευρωπαϊκό του 2004 ότι η εθνική ομάδα πέτυχε ακριβώς επειδή δεν λειτούργησε σαν «αντιπροσωπευτικό συγκρότημα», επειδή σφυρηλατήθηκε σε συνθήκες απομόνωσης από το νοσηρό κλίμα του ελληνικού ποδοσφαίρου και της ελληνικής κοινωνίας, σε μια από εκείνες τις νησίδες που αποτελούν καταφύγια και θερμοκήπια της όποιας δημιουργικότητας του ΄Εθνους.

Η παράσταση, όπως ξέρουμε, σημείωσε περι φανή επιτυχία. Η επακόλουθη ευρωπαϊκή πορεία, όπως επίσης ξέρουμε, δεν ήταν καθόλου λαμπρή, ούτε σε συλλογικό ούτε σε ατομικό επίπεδο. Είναι σοφός εκείνος που διδάσκεται από τις αποτυχίες του, σοφότερος όμως εκείνος που διδάσκεται από τις επιτυχίες του. Ο άθλος του 2004 έγινε για μας φετίχ και ο πρωτεργάτης του, ο Ρεχάγκελ, ταμπού. Η κυνικά ορθολογική, πραγματιστική μέθοδός του, απόλυτα αποτελεσματική στην τότε συγκυρία, έγινε «μαγική συνταγή». Ο Ρεχάγκελ ήταν ο Σημίτης του ελληνικού ποδοσφαίρου, αλλά, σε αντίθεση με εκείνον, πίστεψε και ο ίδιος στον μύθο του και έμεινε για να συνεχίσει τα «μαγικά» του (ο Σημίτης έφυγε για να μείνει μυθοποιημένος στα μάτια του κόσμου, άλλο αν δεν του βγήκε τελικά).

Ο Ρεχάγκελ κατάλαβε πολύ καθυστερημένα ότι η μαγεία του δεν έπιανε πια στο τερέν. Συγκεκριμένα, το κατάλαβε όταν σηκωνόταν ήδη η αυλαία του φετινού Εuro. «Προσευχηθείτε για μένα», είπε στους δημοσιογράφους πριν από το πρώτο ματς. Ο μάγος εναποθέτει τις ελπίδες του στις προσευχές των άλλων! ΄Η αλλιώς: από τη σιδερένια αιτιοκρατία του αθλητή «με το γονίδιο νικητή» στην παθητική μεταφυσική του «Θεού της Ελλάδας». Αυτά τα τελευταία, βέβαια, δεν τα είπε ο Ρεχάγκελ. Πλανιούνταν, όμως, στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα. Γιατί οι Ευρωπαίοι ΄Ελληνες του 2004 είχαν στο μεταξύ ξαναγίνει Ρωμιοί. Η νησίδα διαβρώθηκε, το αποστειρωμένο θερμοκήπιο έγινε διαπερατό για τα μικρόβια του περιβάλλοντος. Το 2004 οι ποδοσφαιριστές της Εθνικής είχαν να αποδείξουν πολλά πράγματα. Το 2008 «δεν έχουμε να αποδείξουμε τίποτα, είμαστε πρωταθλητές Ευρώπης». Όταν αυτό λέγεται την παραμονή του νέου πανευρωπαϊκού πρωταθλήματος, γίνεται ένα επιχείρημα που δεν κάνει άλλο από το να παραλλάσσει ελαφρά εκείνο το «όταν εμείς χτίζαμε Παρθενώνες, αυτοί έτρωγαν βελανίδια». Μήπως άλλωστε ο ίδιος ο Ρεχάγκελ δεν παραλλήλισε, έμμεσα, το κύπελλο του 2004 με την Ακρόπολη; Οπότε, αφήστε μας ήσυχους να διαπραγματευτούμε με την Ομοσπονδία για το πριμ μας και να διαφημίζουμε τους σπόνσορές μας. Η Εθνική Ελλάδος πρέπει να ήταν η μόνη σ΄ αυτή τη διοργάνωση, ίσως και η μόνη στον κόσμο, που οι παίκτες και ο προπονητής της ξόδεψαν περισσότερες ώρες για διαφημιστικές φωτογραφίσεις και γυρίσματα από όσες για προπόνηση. Μάρτυρας το απίστευτο πλήθος και η ποικιλία των τηλεοπτικών σποτ και των αφισών στους δρόμους της Αθήνας.

Aυτό ήταν η ποδοσφαιρική αντανάκλαση, οπωσδήποτε συγκριτικά ήπια, από το μεγάλο φαγοπότι, τη γενικευμένη ρεμούλα των έσχατων ημερών του «εκσυγχρονισμού» και της «επανίδρυσης». Από μια άποψη, φανερώνει ρεαλισμό, όπως και η χαρούμενη υποδοχή του αποτυχημένου Ζαγοράκη. Το ΄Εθνος συνέρχεται από τη μέθη του και συνειδητοποιεί τα πραγματικά μεγέθη του. Η επιχείρηση «εκσυγχρονισμός» παύει να μοιράζει μερίσματα, το άλλοθι της «επανίδρυσης» καταρρέει όπου να΄ ναι, ας κοιτάξουμε λοιπόν να επωφεληθούμε όσο προλαβαίνουμε. Σε λίγο δεν θα μας έχει μείνει κανένας αληθινός ή ψεύτικος τίτλος για εξαργύρωση.

Ο Ρεχάγκελ έκανε μια συντηρητική επανάσταση στο ελληνικό ποδόσφαιρο, παρόμοια με αυτή που επιχείρησε (και, ώς έναν βαθμό, πέτυχε) ο Σημίτης στην πολιτική και την οικονομία. Οι συντηρητικές επαναστάσεις είναι μερικές φορές αναγκαίες, ιδίως όταν φθαρμένα «προοδευτικά» ιδεολογήματα διαιωνίζουν ένα θορυβώδες, αλλά στείρο χάος. Η δυναμική τέτοιων επαναστάσεων εξαντλείται όμως γρήγορα. Συμμαζεύουν, νοικοκυρεύουν, δίνουν μια πρόσκαιρη ώθηση, αλλά δεν μπορούν να αλλάξουν τις δομές που γεννούν ό, τι αυτές θέλουν να καταπολεμήσουν.

Δεν μπορείς, για παράδειγμα, να βρεις σπουδαίους παίκτες για να φτιάξεις σπουδαία εθνική ομάδα, όταν το ποδόσφαιρό σου δεν βγάζει νέους ποδοσφαιριστές, αλλά ζει από τις εισαγωγές ξένων. ΄Οπως δεν μπορείς να ανορθώσεις πραγματικά μια εθνική οικονομία που δεν παράγει τίποτα, αλλά ζει από τις εισαγωγές αγαθών.