Ντόρτια στην οδό Τύχης

 Και να μην ξέραμε ότι το Προδοσία και εγκατάλειψη είναι η πρώτη εμφάνιση της 30χρονης Σταυρούλας Σκαλίδη στη λογοτεχνία, θα το καταλαβαίναμε διαβάζοντας αυτή τη νουβέλα, που έχει τις περισσότερες από τις τυπικές αδυναμίες ενός πρωτόλειου: αδούλευτη γλώσσα, αδεξιότητες στο ξετύλιγμα της αφήγησης, αρκετές στιγμές αμετροέπειας κ.λπ.

Επιπλέον, έχει και αυτό τον άχαρο τίτλο, που θυμίζει Τζέιν Ώστεν προς το μελοδραματικό, και πότε πότε ο τόνος του κειμένου γίνεται πράγματι μελοδραματικός, θα έλεγε κανείς: επιδεικτικά μελοδραματικός, σαν να φλερτάρει με το στιλ παλιών κοινωνικών ταινιών του Γιάννη Δαλιανίδη.

Ωστόσο, υπάρχουν σ΄ αυτό το πρωτόλειο μερικά σημαντικότερα πράγματα που μας κάνουν να το προσέξουμε. Πρώτα πρώτα, μια πηγαία ένταση, που μας απομακρύνει πολύ από την αφηγηματική αυταρέσκεια των κυρίαρχων ρευμάτων της σημερινής πεζογραφίας μας. Έπειτα, μια αίσθηση της νεαρής συγγραφέως για το μεγάλο θέμα, μια ευρυγώνια ματιά, που και αυτή διαφοροποιείται ριζικά από τον συνήθη ατομοκεντρισμό και εγωτισμό πολλών νέων λογοτεχνών μας.

Πρωταγωνιστής και αφηγητής της ιστορίας είναι ένας τύπος με το αλλόκοτο όνομα Ευστράτιος Καθομιλνός. Τριάντα πέντε χρονών, ψιλικατζής στην υποβαθμισμένη Κυψέλη, αθέλητος κληρονόμος της οικογενειακής μικροεπιχείρησης σ΄ έναν δρόμο ο οποίος τον λοιδορεί μόνιμα με το όνομά του: οδός Τύχης. Λιπόσαρκος και ανορεξικός, υποχονδριακός, μονόχνωτος όσο δεν παίρνει άλλο, αλλά και ξιπασμένος, αφού έχει την απαίτηση να τον φωνάζουν Ευ Καθομίλ. Δεν έχει προσωπική ζωή, ικανοποιεί τις σεξουαλικές ανάγκες του σποραδικά σ΄ έναν οίκο ανοχής της Φυλής (με εξωφρενικά μέτρα προφύλαξης, που του υπαγορεύει η υποχονδρία του) και τρέφεται διανοητικά (αν και πάλι μάλλον ανόρεχτα) μόνο με τις ιστορίες που του διηγούνται οι πελάτες του και τις οποίες προεκτείνει, διανθίζει, διασκευάζει έπειτα στη φαντασία του.

Προσωποποίηση, για να μην πούμε καρικατούρα, της νεοελληνικής μικροαστικής μιζέριας; Όχι. Ο «Ευ Καθομίλ» διαφέρει πολύ από τους καρμίρηδες μικροαστούς που βρίθουν στην ελληνική πεζογραφία της περιόδου 1960- 1990. Είναι ένας ιδεολόγος της μιζέριας, ένας συνειδητός μισάνθρωπος! Θύμα προδοσίας και εγκατάλειψης εξ απαλών ονύχων (παιδί ενός πατέρα που παράτησε την οικογένειά του), έχει και ο ίδιος εγκαταλείψει και προδώσει τον εαυτό του, δηλαδή ό, τι ανθρώπινο υπάρχει μέσα του, γιατί απλούστατα δεν πιστεύει σ΄ αυτό. Όπως δεν πιστεύει γενικά στην ευγενική πλευρά του ανθρώπου. Τα όσα βλέπει και ζει στη γειτονιά του, η καθημερινή επιθετικότητα και βία, που εκδηλώνονται με την παραμικρή αφορμή, για ένα παρκάρισμα ή για την εξασφάλιση της δόσης ενός πρεζάκια, θεωρεί ότι επιβεβαιώνουν την άποψή του. Πίσω από την ερωτική ευτυχία ενός νεαρού ζευγαριού, στο οποίο η τύχη θα επιφυλάξει έναν σημαντικό ρόλο στην ιστορία του, βλέπει μόνον επιδειξιμανή ματαιοδοξία και τα σπέρματα μιας μελλοντικής αποξένωσης, που θα οδηγήσει στον χωρισμό. Και, όπως θα μάθουμε στο τέλος, δεν έπεσε έξω στην εκτίμησή του. Όλα αυτά και πολλά άλλα, λοιπόν, δικαιολογούν για τον Ευστράτιο Καθομιλνό την απόφασή του να αποσυρθεί από τον κόσμο των ανθρώπων και να παραιτη θεί από οποιουδήποτε είδους διεκδικήσεις, απλώς διεκπεραιώνοντας την ύπαρξή του με την ελάχιστη δυνατή δαπάνη ενέργειας.

Το πρόβλημά του, και αυτό που τον κάνει παρ΄ όλα αυτά συμπαθή για μας, είναι ότι δεν τα καταφέρνει και τόσο καλά στην προσπάθειά του να απανθρωποποιηθεί πλήρως. Αν μπόρεσε να βρει μια αρκούντως κυνική δικαιολογία για την άρνησή του να πάρει χρήματα από μια ταλαίπωρη πελάτισσά του, μια νεαρή μουσουλμάνα πρόσφυγα με δυο παιδιά, αδυνατεί να εξηγήσει στον εαυτό του τι τον έκανε να της προσφέρει καταφύγιο στο σπίτι του λίγο καιρό αργότερα, όταν την πέτυχε στον δρόμο με τα παιδιά της, κυνηγημένη από την αστυνομία. Όσο για τις απλές, αλλά συγκινητικές χειρονομίες ευγνωμοσύνης της ξένης, του προκαλούν μια αμηχανία που, με τα όσα ξέρουμε γι΄ αυτόν, μας φαίνεται απόλυτα φυσιολογική.

Αλλά η μουσουλμάνα πρόσφυγας είναι μια πρόσκαιρη, εκτός από όψιμη, ρωγμή στη μονωτική κρούστα της ψυχής του Καθομιλνού, μια ρωγμή που αφήνει εμάς να διακρίνουμε περισσότερα από όσα διακρίνει εκείνος. Ο καταλύτης της τελικής, και καταστροφικής, έκρηξής του είναι μια άλλη, τακτική πελάτισσά του, ένα πρόσωπο που θα νόμιζε κανείς πως όχι μόνο θα την απέτρεπε, μα και θα αποτελούσε μια γλυκιά, αισιόδοξη νότα στην ερεβώδη μουσική της ζωής του: μια αρχοντική και καλοσυνάτη ογδοντάχρονη κυρία, με το σημαδιακό όνομα Ειρήνη, συγγραφέας και κομμουνίστρια, που παρά την ηλικία της και τις πολλές προσωπικές απογοητεύσεις της (μαθαίνουμε κάτι γι΄ αυτές από εμβόλιμες παλιές επιστολές που απευθύνονται σ΄ αυτή) διατηρεί άσβεστη τη δίψα της για ζωή και προσπαθεί με τις συνεχείς παραινέσεις της να μεταδώσει κάτι από αυτή στον Ευστράτιο.

Αυτό ακριβώς είναι που πυροδοτεί την καταπιεσμένη οργή και πικρία του ήρωά μας και θα τον οδηγήσει σε μια πράξη φαινομενικά παράλογη, όχι όμως ανεξήγητη. Γιατί, όταν τα όνειρα και οι προσδοκίες πνίγονται στα σπάργανα μέσα στην ασφυξία ενός κόσμου με τσιμεντένιο ορίζοντα και γεμάτο τσιμεντένιες καρδιές, οι προτροπές για καλοσύνη και τα κηρύγματα αισιοδοξίας μοιάζουν με σαρκασμό. Δεν δρουν σαν βάλσαμο στις πληγές της ψυχής, μα σαν αλάτι. Το Καλό καταντά ένα από τα εργαλεία του Κακού, γίνεται ο γελωτοποιός του, που χλευάζει στην πραγματικότητα την αδυναμία των θυμάτων και όχι την εξουσία του αφέντη του. Αυτό το ηθικό παράδοξο, που αποτελεί την κύρια πηγή έντασης της νουβέλας, μάλλον οξύνεται παρά απαλύνεται στο τέλος χάρη σε μια ανατροπή που αποκαλύπτει μια εντελώς διαφορετικού είδους σχέση της Ειρήνης με τον Ευστράτιο από ό, τι είχαμε πιστέψει.

Υπάρχουν, είπαμε, αρκετές αδυναμίες και ανισορροπίες σ΄ αυτό το αφήγημα, ανάμεσά τους μια υπερσυσσώρευση εκπλήξεων στις τελευταίες σελίδες, που τείνει να αποπροσανατολίσει τον αναγνώστη από τον δραματικό πυρήνα της ιστορίας. Αλλά, μέσα στο αρκετά μονότονο και ανούσιο βουητό της τρέχουσας πεζογραφίας μας, το πρωτόλειο αυτό ξεχωρίζει σαν μια φωνή αυθεντικής αγωνίας και βασανιστικού ηθικού προβληματισμού, που σκύβει με τρόμο και όχι, όπως συνήθως βλέπουμε, με την ωραιοπάθεια του Νάρκισσου πάνω από το είδωλο της σύγχρονης ανθρώπινης κατάστασης.

Σταυρούλα Σκαλίδη

ΠΡΟΔΟΣΙΑ ΚΑΙ ΕΓΚΑΤΑΛΕΙΨΗ

ΕΚΔ. ΠΟΛΙΣ, 2008 ΣΕΛ. 111, ΤΙΜΗ: 10 ΕΥΡΩ