Στις πηγές των υδάτων

ΜΕΓΑ ΜΑΘΗΜΑ ΜΑΣ ΠΡΟΣΦΕΡΕ Ο
ΠΙΤΕΡ ΜΠΡΟΥΚ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΩΝ
ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ «ΘΕΑΤΡΟ ΠΕΡΑ
ΑΠΟ ΤΑ ΟΡΙΑ» ΠΟΥ ΕΧΕΙ ΚΑΘΙΕΡΩΣΕΙ
ΕΔΩ ΚΑΙ ΧΡΟΝΙΑ Η ΑΤΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ
ΕΤΑΙΡΕΙΑ
Με τον μονόλογο «Βαρούμ, Βαρούμ» (Γιατί, Γιατί) που παρουσίασε μια χαρισματική μέγιστη ηθοποιός, η Μίριαμ Γκόλντσμιθ, γραμμένο από τον ίδιο και τη μόνιμη συνεργάτιδά του Μαρί-Ελέν Ετιέν, έδειξε πως ο πλέον χαρισματικός, ο πλέον εμπνευσμένος σκηνοθέτης του καιρού μας ρωτάει, ρωτάει, διψάει και πάντα μένει αξεδίψαστος με τις απορίες του εκκρεμείς. Σε μια εποχή που επικρατούν μετριότητες, ημιμαθείς, συχνά θεατρικά ντουβάρια που μας κατακλύζουν με άρθρα, συνεντεύξεις, δηλώσεις με ανοησίες, πεφυσιωμένες μπαρούφες, απόψεις για κλάματα πάνω στη δραματουργία, την υποκριτική, την ερμηνεία, την αισθητική· όταν έχουμε πνιγεί από την αλαζονική φλυαρία μειρακίων που με ύφος χιλίων καρδιναλίων λύνουν χρονίζοντα μεγάλα προβλήματα της μιμητικής πράξεως, έρχεται με άκρα σεμνότητα, ταπείνωση, διαπορούντα από έκπληξη μάτια ένας ογδοντάρης γκουρού της θεατρικής μύησης για να αναρωτηθεί και να απευθύνει δημόσια το αδιέξοδό

Κάθε απάντηση, κάθε βεβαιότητα καταλήγει στο δόγμα και κάθε δόγμα είναι τυραννία και ζυγός

του, τι πράγμα τάχα είναι αυτή η τέχνη, το θέατρο, και πιθανόν κάθε τέχνη. Είναι σοφία, είναι τέχνασμα, είναι απάτη, ψευδαίσθηση, υπαινιγμός, σχόλια πάνω στα ανθρώπινα, πρόταση ζωής, σωτηρία ψυχών, διασκέδαση, ψυχαγωγία, φυγή, κρησφύγετο; Ο Καρυωτάκης έλεγε πως είναι το καταφύγιο που μισούμε, ο Αναγνωστάκης ο τοίχος που κρύβουμε το πρόσωπό μας, ο Καβάφης νάρκης του άλγους δοκιμές εν φαντασία και λόγω, ο Χριστοδούλου φίλτρο μετατροπής του τρόμου σε ρυθμό.

Ο Μπρουκ καταφεύγει στους μεγάλους προπάτορες, όσους στοχάστηκαν, όχι θεωρητικά (ο Μπρουκ, είναι γνωστό, σιχαίνεται τη θεωρία και τους αισθητικούς φετφάδες) αλλά πρακτικά πάνω στο σανίδι για την υφή, το ύφος, τη δομή, το περιεχόμενο, το σχήμα και τον σκοπό της θεατρικής εμπειρίας, εμπειρίας των δημιουργών – πομπών και εμπειρίας των δεκτώνθεατών τους. Όταν σε μια παλιά μας πολύωρη συνάντηση είχε αμφισβητήσει τη δυνατότητα να μπορούμε σήμερα να επικοινωνήσουμε με την αρχαία τραγωδία, δεδομένου ότι έχουμε χάσει την «πίστη» άρα λειτουργούμε καθαρά διανοητικά και απλοϊκά αισθητικά και μού αντέτασσε ως επιχείρημα την εμπειρία του από το Ταζιγιέ, το δρώμενο των σιιτών μουσουλμάνων του Ιράν που αφηγείται τη θυσία του Σεΐχη, είχα αντιληφθεί (και ήταν ακόμη νεώτερος κατά τριάντα τρία χρόνια) την αγωνία του, τη διαθεσιμότητά του, τα αδιέξοδα ενός ιδιοφυούς πάνω στην τέχνη του. Είχα καταγράψει τότε αυτήν τη συνομιλία και υπάρχει ακόμη στο «Θέατρο» του Νίτσου προλογίζοντας την εισήγηση του Τούρκου ιστορικού του θεάτρου Αντ για το Ταζιγιέ, στο συνέδριο που έγινε στην Αθήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης Κριτικών Θεάτρου στα πλαίσια του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου. Τώρα στον μονόλογο που είδαμε και ακούσαμε στην Αθήνα αναζητάει σωσίβιο στο διαρκές, όπως η σεμνότητά του πιστεύει, ναυάγιό του στον Μέγιερχολντ, στον Κρεγκ, στον Ντιλέν, στον Αρτό και βεβαίως στον θεατράνθρωπο Σαίξπηρ, τον μεγάλο πρόγονο, τον ποιητή του σανιδιού, τον μεγάλο μπουλουχτσή όλων των αιώνων.

Τι ισχυρίζεται ο Μπρουκ, τώρα που βρίσκεται στο τέρμα μιας αξεδίψαστης πορείας; Πως όπως η Φιλοσοφία, όπως η Επιστήμη, έτσι και η τέχνη είναι απορία, δηλαδή αδιέξοδο, δρόμος χωρίς πέρασμα, όπου κάθε τόσο σκοντάφτεις σε τοίχο, πέφτεις σε παγίδες, αποπροσανατολίζεσαι. Μια συνεχής διάψευση, μια αδιάκοπη ταπείνωση, ένας εξευτελιστικός διασυρμός της αυθεντίας, όποιας αυθεντίας, όποιας αλαζονείας, έπαρσης και ύβρεως που γεννιέται μέσα στις ψυχές της ματαιόδοξης αυτιστικής καριέρας.

Τι αποδεικνύει ο Μπρουκ σ΄ αυτόν τον γεμάτο χιούμορ και απελπισία μονόλογο; Ότι κάθε απάντηση, κάθε οριστική λύση, κάθε βεβαιότητα καταλήγει στο δόγμα και κάθε δόγμα είναι τυραννία και ζυγός, αισθητικές παρωπίδες και τελικά φίμωτρο. Να γιατί ο Μπρουκ γύρισε τις πλάτες του στις μεγάλες θεσμικές σκηνές του κόσμου όπου νεώτερος θριάμβευσε και εξέπληξε. Γιατί έψαχνε να βρει το μυστικό στη θεατρική προϊστορία, στις προαισθητικές μορφές θεάτρου, όπως τις ερεύνησε σε μας εδώ η αείμνηστη Κατερίνα Κακούρη, συγγραφέας μιας μοναδικής παγκοσμίως Προϊστορίας θεάτρου. Της Κακούρη που υπήρξε η Ιώ στον «Προμηθέα» των Σικελιανών στις Δελφικές Γιορτές (1927). Αλήθεια, ποιος γιόρτασε πέρυσι τα ογδοντάχρονα εκείνης της σημαντικής πρωτοβουλίας που ανίχνευε στις λαϊκές φόρμες την καταγωγή του δράματος; Ο Μπρουκ μελέτησε και μελετά ακολουθώντας τα ίχνη του Αρτό τα πρωτόγονα δρώμενα, τις θρησκευτικές τελετές Ασίας και Αφρικής, τους κώδικες των μάγων, των σαμάνων, των γκουρού, τους ρυθμούς της χαράς και του πένθους, τα ταφικά έθιμα, την σωματοποιημένη λαϊκή οργή και τη μουσικότητα της κραυγής διευρύνοντας τα όρια του θεάτρου, διασπώντας τα, αφού διαπίστωσε τα καλούπια, τα δεσμά του αστικού θεάτρου ήταν αδιέξοδα και ματαιόσπουδα, ανίκανα να διεισδύσουν τα βαθέα έμπεδα της ανθρώπινης ψυχής. Κι όταν γεμάτος σοφία από τις καταδύσεις του επαναανακάλυπτε τους κλασικούς, τους απάλλασσε από τις φιοριτούρες, τις μόδες και τις προσχώσεις της θεωρίας παραδίδοντάς τους στη μεγάλη μιμητική παράδοση των πηγών.

Από την «Μπαχαμπχαράτα» έως το «Κοστούμι» και από τον «Θάνατο του Κρίσνα» ώς τον «Τιέρνο Μποκάρ», ο μοντερνισμός του είναι ο αυθεντικός μοντερνισμός, δηλαδή η άντληση από τις ρίζες χυμών προς θεραπεία του μέλλοντος. Ό,τι έκανε στα γεράματα ο Πικάσο με τους κενταύρους του και τις γαμήλιες ληκύθους, ο Μπρανκούζι και ο Μουρ, ο Ιάννης Ξενάκης και ο Άρης Κωνσταντινίδης που βρήκε στις παράγκες της Καισαριανής το σχέδιο του αρχαίου Μεγάρου.